Khi ánh trăng non của tháng Syawal bắt đầu lấp ló trên bầu trời đêm, báo hiệu sự kết thúc của tháng chay tịnh Ramadan, cả đất nước Malaysia như bừng tỉnh trong một bầu không khí vừa thiêng liêng, vừa rộn rã. Đó là thời khắc chuyển giao không chỉ của thời gian, mà còn của tâm thức, khi hàng triệu tín đồ Hồi giáo và cả những cộng đồng đa sắc tộc khác cùng hướng về Hari Raya Aidilfitri – ngày lễ trọng đại nhất trong năm của người Mã Lai. Không đơn thuần là một ngày hội ăn mừng, Hari Raya Aidilfitri (hay còn gọi là Eid al-Fitr trên thế giới Hồi giáo) tại Malaysia mang một sắc thái văn hóa đặc thù của vùng Nusantara (quần đảo Mã Lai), nơi tín ngưỡng tôn giáo hòa quyện sâu sắc với phong tục tập quán bản địa.
Trong tâm thức của người dân Malaysia, Hari Raya Aidilfitri không chỉ là ngày “xả chay” sau một tháng ròng rã kiềm chế dục vọng, ăn uống và tu dưỡng đạo đức. Nó được xem là “ngày chiến thắng” (Hari Kemenangan) – chiến thắng cái tôi ích kỷ, chiến thắng những cám dỗ trần tục để trở về với bản ngã thanh khiết ban sơ (Fitrah). Đây là dịp để con người tái thiết lập các mối quan hệ xã hội thông qua sự tha thứ và lòng bao dung, xóa bỏ những hiềm khích cũ để cùng nhau bước vào một chu kỳ thời gian mới với tâm hồn nhẹ nhõm.
Hơn cả một nghi thức tôn giáo, Hari Raya Aidilfitri tại Malaysia là một bức tranh sống động về sự đa dạng văn hóa và tính cộng đồng. Từ những ngọn đèn dầu Pelita thắp sáng các ngôi làng truyền thống (Kampung) đến những bữa tiệc “Nhà mở” (Rumah Terbuka) nơi mọi ranh giới về sắc tộc và tôn giáo bị xóa nhòa, lễ hội này phản ánh tinh thần “Muhibbah” – sự hòa hợp và thiện chí – vốn là cốt lõi của xã hội Malaysia. Chúng ta sẽ cùng đi sâu vào tìm hiểu không chỉ bề nổi của lễ hội rực rỡ này, mà còn thấu cảm những tầng sâu triết lý, lịch sử và nhân văn ẩn chứa trong từng phong tục truyền thống.
Trong bài viết này, Văn Hóa Thế Giới sẽ đưa độc giả bước vào hành trình khám phá Hari Raya Aidilfitri, từ cội nguồn thần học Hồi giáo đến sự tiếp biến văn hóa độc đáo tại Đông Nam Á, từ những nghi thức trang trọng trong thánh đường đến niềm vui giản dị bên mâm cơm gia đình. Qua đó, chúng ta sẽ thấy được sức sống mãnh liệt của truyền thống trong thế giới hiện đại và cách mà một lễ hội tôn giáo có thể trở thành sợi dây liên kết toàn nhân loại.
1. Nguồn Gốc Thần Học và Sự Tiếp Biến Văn Hóa Tại Nusantara
Ý nghĩa của “Aidilfitri”: Từ chiến thắng tinh thần đến lễ hội cộng đồng
Về mặt ngữ nghĩa, “Aidilfitri” bắt nguồn từ tiếng Ả Rập “Eid al-Fitr”. “Eid” có nghĩa là lễ hội hay sự hân hoan, trong khi “Fitr” có gốc từ “Fitrah”, nghĩa là sự tinh khiết, bản thể tự nhiên nguyên thủy của con người khi chưa bị vấy bẩn bởi tội lỗi. Do đó, Hari Raya Aidilfitri có thể hiểu là “Lễ hội trở về với sự tinh khiết”. Trong thần học Hồi giáo, sau 30 ngày của tháng Ramadan – tháng thứ 9 trong lịch Hồi giáo, nơi con người phải nhịn ăn, nhịn uống từ bình minh đến hoàng hôn và thực hành kỷ luật thép với bản thân – ngày đầu tiên của tháng Syawal chính là lúc họ được gột rửa sạch sẽ mọi tội lỗi như một đứa trẻ mới sinh.
Tuy nhiên, khi du nhập vào Đông Nam Á, đặc biệt là Malaysia, khái niệm thần học trừu tượng này đã được cụ thể hóa và “đời thường hóa” một cách đầy màu sắc. Nếu như ở Trung Đông, Eid al-Fitr thường mang nặng tính nghi lễ tôn giáo trang nghiêm, thì tại Malaysia, nó bùng nổ thành một lễ hội văn hóa cộng đồng kéo dài suốt cả tháng Syawal. Người Malaysia đã thêm vào đó từ “Raya” – trong tiếng Mã Lai cổ có nghĩa là “lớn”, “vĩ đại” hoặc “hoành tráng”. Vì vậy, “Hari Raya” không chỉ là ngày lễ tôn giáo, mà là “Ngày hội lớn”, nơi niềm vui tôn giáo được khuếch đại bằng niềm vui thế tục của sự đoàn viên, ẩm thực và trang phục.
Sự giao thoa giữa Islam giáo và phong tục bản địa Mã Lai
Văn hóa Malaysia là sự kết tinh của dòng chảy Hồi giáo và nền tảng văn hóa Mã Lai bản địa (Adat). Điều này tạo nên những nét đặc trưng không thể tìm thấy ở các quốc gia Hồi giáo khác. Trước khi Hồi giáo đến vùng đất này vào khoảng thế kỷ 13-14, người Mã Lai đã có những phong tục thờ cúng tổ tiên, tôn trọng người già và tính cộng đồng làng xã rất cao. Hari Raya Aidilfitri đã dung nạp những giá trị này để trở nên gần gũi hơn.
Ví dụ điển hình là phong tục thăm viếng mộ phần tổ tiên vào sáng sớm ngày Raya. Mặc dù Hồi giáo khuyến khích việc thăm mộ để nhắc nhở về cái chết và sự vô thường, nhưng người Mã Lai đã biến nó thành một cuộc hành hương về nguồn cội, nơi con cháu dọn dẹp mộ phần, rải nước hoa hồng và cánh hoa lên mộ. Hành động này phảng phất nét văn hóa thờ cúng tổ tiên của người Á Đông, thể hiện lòng hiếu thảo và sự kết nối giữa người sống và người đã khuất, được bao bọc trong hình thức của một nghi lễ Hồi giáo.
2. Hành Trình Tâm Linh: Từ Tháng Ramadan Đến Đêm Takbir
Ramadan – Lò luyện của tâm hồn và thể xác
Để hiểu sâu sắc về niềm vui của Hari Raya, ta buộc phải thấu cảm được sự khắc nghiệt và thiêng liêng của tháng Ramadan trước đó. Ramadan không chỉ là nhịn đói; đó là một “lò luyện” (madrasah) về mặt tinh thần. Trong suốt một tháng, người Hồi giáo Malaysia thức dậy từ trước bình minh để ăn bữa Sahur, sau đó nhịn hoàn toàn việc ăn uống, hút thuốc và quan hệ vợ chồng cho đến khi mặt trời lặn. Đây là khoảng thời gian để họ thấu hiểu nỗi đau của người nghèo đói, rèn luyện sự kiên nhẫn và thanh lọc tâm hồn.
Sự vỡ òa của ngày Hari Raya chính là sự phản chiếu lại những nỗ lực trong tháng Ramadan. Mức độ hân hoan trong ngày hội tỷ lệ thuận với mức độ nghiêm túc trong quá trình tu tập trước đó. Tại Malaysia, không khí Ramadan rất đặc biệt với các khu chợ Ramadan (Bazaar Ramadan) bán đầy đủ các món ăn truyền thống để phục vụ bữa xả chay (Iftar/Buka Puasa). Sự chuyển đổi từ không khí tĩnh lặng, nghiêm trang của Ramadan sang sự bùng nổ rực rỡ của Syawal tạo nên một nhịp điệu văn hóa đầy kịch tính và cảm xúc.
Đêm “Malam Tujuh Likur” và ánh sáng của những ngọn đèn Pelita
Trong 10 đêm cuối cùng của tháng Ramadan, đặc biệt là đêm trước ngày Hari Raya, các ngôi làng (Kampung) và cả những khu đô thị ở Malaysia bừng sáng bởi hàng ngàn ngọn đèn dầu truyền thống gọi là “Pelita” hoặc “Panjut”. Phong tục này được gọi là “Malam Tujuh Likur”.
Về mặt lịch sử, trước khi có điện, người dân thắp đèn để soi đường cho mọi người đi đến nhà thờ Hồi giáo (Surau/Masjid) để cầu nguyện vào ban đêm. Tuy nhiên, về mặt biểu tượng, ánh sáng của Pelita tượng trưng cho ánh sáng của đức tin (Nur) xua tan bóng tối của sự vô minh và tội lỗi. Nó cũng là ánh sáng dẫn đường để đón chào các thiên thần (Malaikat) giáng trần ban phước lành trong đêm Lailatul Qadar (Đêm Quyền Lực) – đêm mà Kinh Quran được bắt đầu mặc khải. Hình ảnh những ngôi nhà gỗ truyền thống được bao quanh bởi hàng rào ánh sáng lung linh là một trong những biểu tượng thị giác đẹp đẽ và lãng mạn nhất của văn hóa Malaysia.
3. Những Thực Hành Văn Hóa Cốt Lõi: Tha Thứ và Gắn Kết
Triết lý “Maaf Zahir dan Batin” – Cuộc tẩy rửa tâm hồn toàn diện
Nếu người phương Tây có câu “Merry Christmas” (Chúc Giáng sinh vui vẻ) hay người Trung Hoa có “Gong Xi Fa Cai” (Cung hỷ phát tài), thì câu cửa miệng của người Malaysia trong dịp này là “Selamat Hari Raya, Maaf Zahir dan Batin”. Đây không chỉ là một lời chúc tụng xã giao, mà là một mệnh đề triết học sâu sắc về sự tha thứ.
“Maaf Zahir dan Batin” có nghĩa là “Xin hãy tha thứ cho tôi, cả về thể xác (Zahir) lẫn tâm hồn (Batin)”. Người Malaysia tin rằng, tội lỗi của con người chia làm hai loại: tội với Thượng đế (Allah) và tội với đồng loại. Tội với Thượng đế có thể được xóa bỏ qua sự sám hối và tháng chay Ramadan, nhưng tội với con người chỉ được xóa bỏ khi người đó trực tiếp tha thứ.
Vì vậy, vào sáng ngày mùng 1 Raya, một nghi thức vô cùng xúc động diễn ra trong mọi gia đình: Nghi thức “Salam”. Những người con, người cháu sẽ quỳ xuống, hôn lên tay cha mẹ, ông bà để xin tha thứ cho những lầm lỗi đã gây ra trong năm qua, dù là vô tình hay cố ý, dù là lời nói hay hành động, dù là biểu hiện bên ngoài hay suy nghĩ bên trong. Người lớn tuổi sẽ đáp lại bằng lời tha thứ và những lời chúc phúc. Đây là khoảnh khắc của những giọt nước mắt, của sự hòa giải và tái thiết lập trật tự đạo đức trong gia đình. Nó biến Hari Raya thành một cơ chế xã hội tuyệt vời để giải tỏa những ẩn ức tâm lý và mâu thuẫn nội bộ.
“Balik Kampung” – Cuộc di cư về nguồn cội và giá trị gia đình
Một hiện tượng xã hội đặc trưng của Malaysia mỗi dịp Hari Raya là “Balik Kampung” (Về quê). Hàng triệu người từ các đô thị lớn như Kuala Lumpur đổ về các vùng nông thôn, tạo nên cuộc di cư khổng lồ nhất trong năm. Đối với người Malaysia, “Balik Kampung” thiêng liêng như một mệnh lệnh của trái tim. Dù thành đạt hay khó khăn, dù ở xa đến mấy, ai cũng cố gắng trở về ngôi nhà của cha mẹ vào đêm trước lễ.
Hiện tượng này phản ánh cấu trúc xã hội của Malaysia, nơi quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng nhưng gốc rễ tâm lý vẫn gắn chặt với văn hóa làng xã nông nghiệp. “Kampung” không chỉ là một địa danh địa lý, mà là không gian lưu giữ ký ức, bản sắc và sự bình yên. Việc trở về quê là hành động tái khẳng định sự thuộc về (sense of belonging), là lúc con người rũ bỏ chiếc áo của cư dân đô thị bận rộn để trở về làm người con của làng quê, ăn những món ăn mẹ nấu và sống lại trong bầu không khí cộng đồng ấm áp.
4. “Rumah Terbuka” (Open House) – Biểu Tượng Của Sự Khoan Dung Đa Sắc Tộc
Phá vỡ rào cản tôn giáo và sắc tộc qua bàn tiệc
Có lẽ không nơi nào trên thế giới có khái niệm “Rumah Terbuka” (Nhà mở) độc đáo như ở Malaysia. Trong suốt tháng Syawal, các gia đình Hồi giáo, các cơ quan chính phủ và thậm chí cả cung điện Hoàng gia đều mở cửa đón tiếp khách khứa. Điều đặc biệt là khách mời không giới hạn trong cộng đồng Hồi giáo, mà bao gồm cả người Hoa, người Ấn, người Sikh, người Thiên chúa giáo và du khách quốc tế.
Tại “Rumah Terbuka”, chủ nhà chuẩn bị những mâm cỗ thịnh soạn và chào đón bất kỳ ai bước vào, không cần thiệp mời, không phân biệt đẳng cấp. Đây là một phương thức ngoại giao văn hóa tuyệt vời, giúp phá vỡ những rào cản vô hình giữa các sắc tộc. Trên bàn tiệc Hari Raya, mọi người cùng thưởng thức Rendang, Ketupat, cùng trò chuyện và chia sẻ niềm vui. Khái niệm này thể hiện tính bao dung và hiếu khách (Hospitality) cực cao của người Mã Lai, biến lễ hội tôn giáo thành chất keo gắn kết khối đại đoàn kết dân tộc.
Duit Raya – Sự chuyển đổi từ văn hóa Arab sang phong tục phong bao xanh
Trẻ em Malaysia luôn mong chờ Hari Raya vì tục lệ nhận “Duit Raya” (Tiền mừng tuổi). Đây là một ví dụ thú vị về sự giao thoa văn hóa. Trong văn hóa Hồi giáo Ả Rập, việc bố thí (Sadaqah) là bắt buộc, nhưng phong tục đưa tiền trong các phong bao giấy lại chịu ảnh hưởng sâu sắc từ văn hóa “Hồng bao” (Ang Pao) của người Hoa ở Đông Nam Á.
Tuy nhiên, người Malaysia đã biến đổi nó cho phù hợp với bản sắc của mình. Thay vì dùng bao đỏ (màu may mắn của người Hoa), họ dùng bao màu xanh lá cây – màu biểu tượng của Hồi giáo, thường in các họa tiết Arabesque hoặc hình ảnh kinh Quran. Hành động trao Duit Raya không chỉ là tặng vật chất, mà là sự thực hành đức hạnh bố thí, chia sẻ sự thịnh vượng với người thân và trẻ nhỏ, dạy cho thế hệ sau bài học về sự hào phóng.
5. Mỹ Cảm Trong Trang Phục và Ẩm Thực Ngày Lễ
Baju Melayu và Baju Kurung – Niềm kiêu hãnh của dệt may Mã Lai
Hari Raya là một sàn diễn thời trang truyền thống khổng lồ. Nam giới mặc “Baju Melayu” – bộ trang phục gồm áo dài tay, quần dài, quấn thêm tấm vải “Sampin” (thường làm bằng lụa thêu kim tuyến Songket) ngang hông và đội mũ Songkok đen. Nữ giới duyên dáng trong bộ “Baju Kurung” hoặc “Baju Kebaya” với những đường cắt may kín đáo nhưng tôn vinh vẻ đẹp nữ tính.
Màu sắc trong dịp Hari Raya thường rực rỡ và đồng bộ trong cả gia đình (gọi là “Sedondon”). Việc cả gia đình mặc cùng một tông màu không chỉ để chụp ảnh đẹp, mà còn biểu thị sự đoàn kết, đồng lòng của các thành viên. Chất liệu vải, đặc biệt là Songket và Batik, thể hiện trình độ thủ công mỹ nghệ tinh xảo của người nghệ nhân Mã Lai, biến mỗi bộ trang phục thành một tác phẩm nghệ thuật di động.
Bàn tiệc Hari Raya: Ketupat, Rendang và tính biểu tượng của món ăn
Không thể nói về Hari Raya mà không nhắc đến ẩm thực. Món ăn mang tính biểu tượng nhất là “Ketupat” – gạo nếp được gói trong lá cọ đan hình kim cương rồi luộc chín. Hình dáng đan chéo của lá cọ (anyaman) tượng trưng cho những sai lầm và tội lỗi chằng chịt của con người. Khi ta cắt đôi chiếc Ketupat để lộ phần nếp trắng tinh bên trong, nó tượng trưng cho sự tha thứ và trở về với sự trong sạch nội tâm.
Ăn kèm với Ketupat là Rendang (thịt bò hoặc gà kho với nước cốt dừa và gia vị trong nhiều giờ đến khi khô lại) và Lemang (cơm nếp nướng trong ống tre). Sự cầu kỳ trong cách chế biến các món ăn này – thường mất cả ngày trời – đòi hỏi sự chung tay của cả gia đình, qua đó thắt chặt thêm tình cảm giữa các thành viên trước khi lễ hội bắt đầu. Hương vị đậm đà, cay nồng của gia vị hòa quyện với vị béo của cốt dừa tạo nên bản giao hưởng ẩm thực đặc trưng của vùng nhiệt đới.
6. Kết Luận: Thông Điệp Vượt Thời Gian Của Ngày Hội Chiến Thắng
Hari Raya Aidilfitri tại Malaysia không chỉ là một dấu mốc trên tờ lịch, mà là một di sản sống động, nơi quá khứ và hiện tại, tôn giáo và văn hóa, cá nhân và cộng đồng hòa quyện vào nhau. Trong thế giới hiện đại đầy biến động, khi chủ nghĩa cá nhân lên ngôi và công nghệ làm con người xa cách, những giá trị cốt lõi của Hari Raya như sự tha thứ (Maaf Zahir Batin), sự trở về (Balik Kampung) và sự sẻ chia (Rumah Terbuka) càng trở nên quý giá hơn bao giờ hết.
Lễ hội này nhắc nhở nhân loại rằng, chiến thắng vĩ đại nhất không phải là chinh phục thế giới, mà là chinh phục chính bản thân mình. Và hạnh phúc đích thực không nằm ở sự thụ hưởng cá nhân, mà nằm ở khả năng bao dung, tha thứ và kết nối với đồng loại. Hari Raya Aidilfitri, với tất cả sự rực rỡ và chiều sâu của nó, là lời mời gọi đầy thuyết phục để chúng ta cùng hướng về những giá trị Chân – Thiện – Mỹ, để xây dựng một thế giới hòa ái và nhân văn hơn.
Khi tiếng Takbir vang lên trong buổi sớm bình minh, đó không chỉ là lời ca tụng Thượng đế, mà còn là khúc hoan ca của tình người, vang vọng mãi trong tâm hồn của những người con đất Việt và bạn bè quốc tế khi có dịp đắm mình vào không gian văn hóa tuyệt vời này.
