Singapore, một đảo quốc nhỏ bé nằm tại điểm giao thoa của các tuyến đường hàng hải huyết mạch, không chỉ được biết đến như một trung tâm tài chính toàn cầu hay một “thành phố vườn” hiện đại. Đằng sau những tòa nhà chọc trời bằng kính và thép là một thực thể văn hóa sống động, một bảo tàng ngoài trời lưu giữ những giá trị tinh thần quý báu của nhân loại. Nơi đây, sự đa dạng không chỉ là một khẩu hiệu chính trị mà là hơi thở hằng ngày, được kết tinh qua hàng thế kỷ di cư và cộng cư của các sắc dân chính: người Hoa, người Mã Lai, người Ấn Độ và người Âu – Á (Eurasian).
Mỗi lễ hội tại Singapore không đơn thuần là một sự kiện giải trí hay nghỉ lễ công cộng, mà là một “văn bản văn hóa” (cultural text) chứa đựng những tầng nấc ý nghĩa về lịch sử, tôn giáo và triết lý nhân sinh. Đó là những thời điểm mà không gian và thời gian như ngưng đọng, nhường chỗ cho các nghi lễ cổ xưa tái hiện, kết nối con người hiện đại với nguồn cội tâm linh và tổ tiên của họ. Việc tìm hiểu các lễ hội này chính là chìa khóa để giải mã bản sắc Singapore – một bản sắc được xây dựng trên sự khoan dung, thấu hiểu và tôn trọng những khác biệt dị biệt.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa đang xóa nhòa các ranh giới bản sắc, Singapore lại chọn cách bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống thông qua các lễ hội cộng đồng. Những lễ hội này đóng vai trò là sợi chỉ đỏ kết nối các thế hệ, đồng thời là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong lòng một xã hội công nghệ cao. Bước vào hành trình khám phá các lễ hội tại đảo quốc Sư tử, chúng ta không chỉ thấy được vẻ đẹp hình thức của trang phục, ẩm thực hay nghi lễ, mà còn cảm nhận được nhịp đập của “tinh thần nhân loại” – sự khao khát về hạnh phúc, bình an và sự giao hòa giữa con người với vũ trụ.
Hành trình này, Văn Hóa Thế Giới sẽ đưa độc giả đi qua những con phố rực rỡ đèn lồng của Khu phố Tàu (Chinatown), lắng nghe tiếng kinh cầu vang vọng từ các thánh đường Hồi giáo ở Kampong Glam, hay đắm mình trong ánh sáng huyền ảo của lễ hội Deepavali tại Little India. Qua đó, chúng ta sẽ cùng phân tích cách mà các cộng đồng dân tộc tại Singapore đã gìn giữ “ngọn lửa văn minh” của riêng mình, đồng thời cùng nhau tạo nên một bức tranh khảm (mosaic) văn hóa rực rỡ và độc đáo nhất khu vực Đông Nam Á.
Nền tảng triết học và bối cảnh lịch sử của sự đa dạng văn hóa
Sự hình thành đa sắc tộc tại Singapore không phải là một sự ngẫu nhiên của lịch sử mà là kết quả của một quá trình kiến tạo xã hội có ý thức. Từ khi ngài Stamford Raffles đặt chân lên hòn đảo này vào năm 1819, Singapore đã được định hình là một thương cảng tự do, thu hút các dòng người di cư từ khắp nơi đổ về. Chính sách quy hoạch đô thị thời bấy giờ đã chia hòn đảo thành các khu vực riêng biệt cho từng cộng đồng, vô hình trung đã giúp bảo tồn những nét đặc trưng văn hóa nguyên bản của từng sắc dân trước khi chúng hòa quyện vào nhau trong kỷ nguyên độc lập.
Mô hình CMIO và triết lý về sự cộng tồn
Hệ thống phân loại CMIO (Chinese – Malay – Indian – Others) là khung sườn quản lý xã hội của Singapore, nhưng ở góc độ văn hóa, nó chính là nền tảng để các lễ hội được duy trì một cách chính thống. Nhà nhân học Clifford Geertz từng nhấn mạnh rằng nghi lễ là cách mà một xã hội tự giới thiệu về chính mình với chính mình. Tại Singapore, việc nhà nước công nhận các ngày lễ trọng đại của từng tôn giáo (Tết Nguyên Đán, Hari Raya, Deepavali, Giáng sinh) là ngày nghỉ lễ quốc gia đã khẳng định triết lý: mỗi mảnh ghép văn hóa đều có giá trị ngang bằng trong việc hình thành nên quốc gia.
Sự biến đổi từ truyền thống đến bản sắc bản địa
Dù có nguồn gốc từ các nền văn minh lớn như Trung Hoa, Ấn Độ hay thế giới Hồi giáo, các lễ hội tại Singapore đã trải qua một quá trình “Singapore hóa”. Người di cư mang theo hành trang là các phong tục quê nhà, nhưng trong môi trường mới, họ đã điều chỉnh để thích nghi. Ví dụ, cách người Hoa tại Singapore đón Tết với món Yu Sheng (gỏi cá hồi) là một sự sáng tạo bản địa không tìm thấy ở Trung Hoa đại lục, thể hiện mong ước về sự thăng tiến và phát đạt trong một môi trường thương mại năng động.
Di sản Trung Hoa: Sắc đỏ của sự phồn vinh và lòng hiếu thảo
Cộng đồng người Hoa chiếm đa số tại Singapore, mang theo mình những triết lý thâm sâu của Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo. Các lễ hội của người Hoa tại đây là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa đức tin tâm linh và các giá trị gia đình cốt lõi. Trong đó, màu đỏ không chỉ là màu sắc trang trí mà còn là biểu tượng của vận may, sức sống và sự xua đuổi những điều không may mắn (tà ma).
Tết Nguyên Đán: Cuộc hội tụ của những giá trị gia tộc
Lễ hội quan trọng nhất là Tết Nguyên Đán (Lunar New Year). Khác với không khí lễ hội thuần túy, Tết tại Singapore nhấn mạnh vào khái niệm “Tống cựu nghênh tân” và đạo Hiếu. Bữa cơm tất niên (Reunion Dinner) là nghi thức thiêng liêng nhất, nơi mọi thành viên dù ở xa đến đâu cũng phải trở về. Dưới góc nhìn văn hóa, đây là cơ chế củng cố cấu trúc gia đình – đơn vị cơ bản của xã hội Á Đông. Những phong bao lì xì (Hongbao) không chỉ mang giá trị vật chất mà còn là sự truyền trao lời chúc phúc giữa các thế hệ, duy trì mối liên kết giữa quá khứ và tương lai.
Lễ hội Trung thu và Lễ hội Thuyền rồng: Sự kết nối giữa thiên nhiên và lịch sử
Nếu Tết Nguyên Đán là sự khởi đầu, thì Lễ hội Trung thu (Mid-Autumn Festival) là sự tôn vinh vẻ đẹp của sự viên mãn và đoàn viên. Hình ảnh chiếc bánh trung thu hình tròn và ánh trăng rằm tượng trưng cho sự trọn vẹn của đời người. Trong khi đó, Lễ hội Thuyền rồng lại nhắc nhở về những giá trị của lòng trung thành và tinh thần thượng võ. Các lễ hội này cho thấy cách người Hoa Singapore dùng biểu tượng để giáo dục các giá trị đạo đức cho thế hệ trẻ trong một xã hội đang hiện đại hóa nhanh chóng.
Thế giới Hồi giáo: Tinh thần cộng đồng và sự bao dung qua Hari Raya
Cộng đồng người Mã Lai, những cư dân gốc của hòn đảo, mang đến một sắc thái văn hóa hiền hòa nhưng vô cùng sâu sắc gắn liền với Hồi giáo. Các lễ hội của họ không chỉ là nghi lễ tôn giáo mà còn là dịp để thực hành lòng vị tha và thắt chặt tình làng nghĩa xóm (Kampong spirit).
Hari Raya Puasa: Ý nghĩa của sự sám hối và tha thứ
Kết thúc tháng ăn chay Ramadan là lễ hội Hari Raya Puasa. Đây là thời khắc của niềm vui, nhưng là niềm vui sau khi đã chiến thắng bản ngã qua sự khổ hạnh. Điểm đặc trưng nhất của lễ hội này tại Singapore là phong tục “Maaf Zahir dan Batin” – xin lỗi và tha thứ cho mọi lỗi lầm trong năm cũ. Đây là một thực hành văn hóa có giá trị nhân văn cao cả, giúp gột rửa những hiềm khích và làm mới các mối quan hệ xã hội. Những ngôi nhà mở cửa đón khách (Open House) là minh chứng cho tinh thần hiếu khách và sự cởi mở của văn hóa Mã Lai.
Hari Raya Haji: Bài học về sự hy sinh và chia sẻ
Lễ hội Hari Raya Haji (Lễ hiến tế) lại tập trung vào sự tận hiến cho đức tin và lòng trắc ẩn đối với người nghèo. Nghi lễ Korban (hiến tế động vật) và việc chia sẻ thịt cho những người thiếu thốn là biểu tượng của sự công bằng xã hội. Trong bối cảnh đô thị, việc duy trì các nghi lễ này đòi hỏi sự tổ chức chặt chẽ, cho thấy sự hòa hợp giữa niềm tin tôn giáo và các quy định của một xã hội hiện đại.
Ấn Độ giáo: Những dải màu rực rỡ và nghi lễ khổ hạnh
Văn hóa Ấn Độ đóng góp vào Singapore những mảng màu rực rỡ nhất và những nghi lễ tâm linh gây ấn tượng mạnh mẽ nhất. Các lễ hội của cộng đồng người Ấn thường gắn liền với những sử thi vĩ đại và triết lý về sự chiến thắng của cái thiện trước cái ác.
Deepavali: Lễ hội Ánh sáng và triết lý về trí tuệ
Deepavali (hay Diwali) biến khu Little India thành một biển ánh sáng. Những chiếc đèn dầu (diyas) được thắp sáng không chỉ để trang trí mà còn mang ý nghĩa triết lý sâu xa: ánh sáng xua tan bóng tối, tri thức xua tan vô minh. Đây là lúc người Ấn Độ tại Singapore tôn vinh nữ thần Lakshmi – vị thần của sự thịnh vượng. Hình ảnh những bức tranh Rangoli rực rỡ bằng cát màu trước cửa nhà là lời mời gọi thần linh và khách quý, thể hiện một nhãn quan thẩm mỹ độc đáo, coi thế giới là một thực thể đầy màu sắc và sức sống.
Thaipusam: Sự khổ hạnh và lòng tin tuyệt đối
Thaipusam là một trong những lễ hội tôn giáo độc đáo nhất thế giới vẫn còn được duy trì tại Singapore. Hình ảnh các tín đồ mang Kavadi (những khung sắt trang trí nặng nề) được gắn vào cơ thể bằng các móc sắt mà không hề chảy máu hay đau đớn là một bí ẩn tâm linh. Dưới góc độ nghiên cứu văn hóa, Thaipusam là sự biểu hiện của lòng sùng kính tột độ và sự rèn luyện ý chí vượt qua giới hạn của thể xác. Nó nhắc nhở con người về sức mạnh của đức tin trong việc giúp họ vượt qua những nghịch cảnh trong cuộc sống.
Bản sắc Peranakan: Giao thoa văn hóa độc bản
Sẽ là thiếu sót nếu nói về Singapore mà không nhắc đến văn hóa Peranakan (người Hoa lai Mã Lai). Đây là sản phẩm của sự giao thoa văn hóa (creolization) đặc sắc nhất, tạo nên một cộng đồng có lối sống, ngôn ngữ và lễ hội mang đậm tính lai tạp một cách tinh tế.
Sự tổng hòa trong phong tục và tín ngưỡng
Người Peranakan ăn Tết Nguyên Đán như người Hoa nhưng lại sử dụng các gia vị Mã Lai trong nấu nướng và mặc trang phục Kebaya duyên dáng. Các lễ hội của họ là sự trình diễn của nghệ thuật thủ công tinh xảo và ẩm thực đa lớp. Sự tồn tại của văn hóa Peranakan là lời khẳng định rằng văn hóa không phải là một thực thể tĩnh tại, mà luôn vận động và chuyển hóa để tạo ra những giá trị mới đẹp đẽ hơn.
Ảnh hưởng đối với nhân loại và giá trị đương đại
Trong thế kỷ XXI, các lễ hội của các cộng đồng dân tộc tại Singapore mang lại những bài học quý giá cho toàn nhân loại về cách quản trị sự đa dạng. Khi thế giới đang đối mặt với những xung đột sắc tộc và tôn giáo, mô hình “đa văn hóa hài hòa” của Singapore thông qua các lễ hội trở thành một tham chiếu quan trọng.
“Văn hóa không phải là một món đồ cổ để trưng bày, nó là sinh mệnh lực định nghĩa chúng ta là ai trong dòng chảy của thời gian.”
Các lễ hội tại đây không chỉ phục vụ mục đích du lịch mà đã trở thành một công cụ giáo dục di sản mạnh mẽ. Chính phủ Singapore và các tổ chức cộng đồng đã ứng dụng công nghệ số để lưu giữ các câu chuyện lễ hội, giúp giới trẻ tiếp cận với cội nguồn theo cách hiện đại. Việc UNESCO công nhận văn hóa Hawker (ẩm thực đường phố) – vốn gắn liền với các mùa lễ hội – là Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại đã khẳng định tầm vóc quốc tế của những giá trị văn hóa này.
Hơn nữa, các lễ hội còn thúc đẩy sự khoan dung. Hình ảnh một người gốc Hoa tham gia tiệc Hari Raya của người hàng xóm Mã Lai, hay một người da trắng cùng thắp đèn trong lễ hội Deepavali đã trở nên phổ biến. Đó là sự hiện thực hóa của khái niệm “công dân toàn cầu” – người có thể trân trọng bản sắc riêng của mình đồng thời thấu cảm với các giá trị của người khác.
Giá trị còn lại với nhân loại: Thông điệp vượt thời gian
Khép lại hành trình qua những lễ hội tại Singapore, chúng ta nhận ra rằng: Văn hóa không chia rẽ chúng ta, chỉ có sự thiếu hiểu biết mới tạo ra rào cản. Những ánh đèn của Deepavali, những tiếng trống múa lân của Tết Nguyên Đán hay những lời cầu nguyện của Hari Raya đều hướng tới một điểm chung duy nhất: sự khát khao về một cuộc sống bình an và sự kết nối giữa người với người.
Singapore đã thành công trong việc biến sự đa dạng vốn tiềm ẩn nhiều xung đột trở thành nguồn lực văn hóa mạnh mẽ. Các lễ hội không chỉ là nơi lưu giữ quá khứ, mà còn là bệ phóng cho tương lai, nơi mỗi cá nhân cảm thấy mình thuộc về một cộng đồng lớn hơn – cộng đồng nhân loại. Bài học từ hòn đảo nhỏ này là một thông điệp hy vọng cho thế giới: rằng chúng ta hoàn toàn có thể cùng nhau chung sống, cùng nhau ăn mừng và cùng nhau viết tiếp chương mới của văn minh nhân loại trong sự hòa hợp tuyệt đối.
Cuộc hành trình khám phá văn hóa thế giới sẽ không bao giờ kết thúc chừng nào chúng ta còn giữ được sự tò mò và lòng tôn trọng đối với những khác biệt. Singapore chỉ là một ví dụ điển hình, một lăng kính để chúng ta nhìn vào và thấy được vẻ đẹp vô tận của trí tuệ con người khi biết trân trọng những giá trị di sản.
