Khi những thanh âm rộn rã của tiếng trống Taiko vang dội khắp các con phố nhỏ, khi ánh sáng lung linh từ hàng ngàn chiếc đèn lồng giấy bừng sáng trong đêm thâu, đó là lúc linh hồn của đất nước Mặt trời mọc thức tỉnh. Nhật Bản, một quốc gia nổi tiếng với sự tĩnh lặng, kỷ luật và vẻ đẹp trầm mặc, dường như lột xác hoàn toàn trong những ngày hội Matsuri. Không còn vẻ e dè thường nhật, con người nơi đây hòa mình vào một dòng chảy năng lượng mãnh liệt, nơi ranh giới giữa thực và ảo, giữa phàm trần và thiêng liêng dường như bị xóa nhòa. Matsuri không chỉ đơn thuần là một lễ hội; đó là một thực thể sống động, là hơi thở của lịch sử và là chất keo bền chặt nhất gắn kết các thế hệ người dân Nhật Bản lại với nhau.
Trong tâm thức của người Nhật, Matsuri là cầu nối đưa con người trở về với cội nguồn, với thiên nhiên và với các vị thần linh (Kami). Mỗi vùng đất trên quần đảo Nhật Bản, từ những ngôi làng hẻo lánh trên đỉnh núi tuyết phủ đến những đô thị phồn hoa rực rỡ ánh đèn, đều sở hữu những Matsuri riêng biệt, mang đậm dấu ấn của địa lý và lịch sử địa phương. Tuy nhiên, dù khác biệt về hình thức thể hiện, tất cả đều gặp nhau ở một điểm chung: sự tôn vinh sự sống và khát vọng về một cộng đồng hài hòa. Việc tìm hiểu về Matsuri chính là chìa khóa để giải mã mật mã văn hóa của người Nhật, để hiểu tại sao một quốc gia hiện đại hàng đầu thế giới vẫn có thể giữ gìn những giá trị truyền thống cốt lõi một cách nguyên vẹn và đầy tự hào.
Hành trình khám phá Matsuri là hành trình đi vào chiều sâu của “tâm hồn Nhật Bản” (Yamato-damashii). Chúng ta không chỉ chiêm ngưỡng những cỗ xe kiệu lộng lẫy hay những điệu múa uyển chuyển, mà còn phải lắng nghe tiếng lòng của người dân trong những lời cầu nguyện, trong những bước chân rầm rập của dòng người khiêng kiệu thần. Đó là một trải nghiệm nhân văn sâu sắc, nơi chúng ta thấy được sức mạnh của niềm tin và sự hy sinh cá nhân vì lợi ích chung của cộng đồng. Matsuri dạy cho chúng ta về lòng biết ơn đối với đất mẹ, về sự kính trọng đối với tiền nhân và về sự quan trọng của việc duy trì sự kết nối trong một thế giới ngày càng trở nên phân mảnh.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa mạnh mẽ hiện nay, khi nhiều giá trị văn hóa bản địa đang dần bị mai một, Matsuri đứng vững như một pháo đài của bản sắc. Nó không đứng yên trong quá khứ mà luôn vận động, thích nghi và truyền cảm hứng cho hiện tại. Trong bài viết này, Văn Hóa Thế Giới sẽ không chỉ đưa bạn đi qua những trang sử hào hùng hay những biểu tượng tôn giáo phức tạp, mà còn mời gọi bạn cùng suy ngẫm về giá trị của sự gắn kết con người – một giá trị mà Matsuri đã gìn giữ qua hàng thế kỷ và vẫn đang tiếp tục tỏa sáng rạng ngời giữa lòng thế kỷ XXI.
Lịch sử hình thành và sự tiến hóa của Matsuri trong dòng chảy văn minh
Nguồn gốc từ tín ngưỡng Thần đạo và nông nghiệp lúa nước
Nguồn gốc của Matsuri gắn liền mật thiết với Thần đạo (Shinto) – tôn giáo bản địa của Nhật Bản, nơi vạn vật hữu linh và mỗi ngọn núi, dòng sông hay hòn đá đều có thể là nơi cư ngụ của các vị Kami. Từ thời cổ đại, khi người Nhật bắt đầu định cư và canh tác lúa nước, họ đã nhận thức rõ sự phụ thuộc của mình vào thiên nhiên. Matsuri thuở sơ khai chính là những nghi lễ tôn giáo trang nghiêm nhằm cầu mong các vị thần ban cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, và xua đuổi những tai ương, dịch bệnh. Chữ “Matsuri” (祭) trong tiếng Nhật có nguồn gốc từ động từ “Matsuru”, mang nghĩa là thờ phụng, dâng cúng hoặc tôn vinh thần linh.
Vào thời kỳ Yayoi (300 TCN – 300 CN), khi kỹ thuật trồng lúa nước trở nên phổ biến, các nghi lễ nông nghiệp bắt đầu hình thành một khung sườn cố định. Người dân tin rằng Kami sẽ xuống trần gian vào những thời điểm chuyển giao mùa để bảo hộ cho cánh đồng. Những buổi lễ này thường diễn ra trong không gian yên tĩnh của các khu rừng thiêng hoặc đền thờ. Theo thời gian, yếu tố “lễ” (nghi thức) dần được bổ sung thêm yếu tố “hội” (vui chơi), khi con người muốn chia sẻ niềm vui với thần linh sau một mùa vụ thành công. Đây là bước ngoặt quan trọng, biến Matsuri từ một nghi lễ khép kín của các tư tế thành một hoạt động cộng đồng rộng lớn.
Sự biến đổi qua các thời kỳ lịch sử Nara, Heian và Edo
Dưới triều đại Nara và Heian, Matsuri bắt đầu chịu ảnh hưởng từ văn hóa Trung Hoa và Phật giáo, trở nên cầu kỳ và mang tính nghệ thuật cao hơn. Các lễ hội tại kinh đô Kyoto như Gion Matsuri được tổ chức không chỉ để trừ tà mà còn để phô diễn sự giàu có và quyền lực của giới quý tộc cũng như tầng lớp thương nhân đang lên. Lúc này, các yếu tố như âm nhạc (Gagaku), vũ điệu (Kagura) và các loại hình biểu diễn đường phố bắt đầu được tích hợp sâu rộng vào lễ hội, tạo nên một sự tổng hòa văn hóa độc đáo giữa Shinto và các giá trị ngoại lai.
Đến thời kỳ Edo (1603–1868), Matsuri thực sự bùng nổ và trở thành tài sản của toàn dân. Dưới sự trị vì của mạc phủ Tokugawa, Nhật Bản trải qua một thời kỳ hòa bình kéo dài, kinh tế đô thị phát triển mạnh mẽ. Matsuri lúc này không chỉ là nghi lễ tâm linh mà còn là dịp để người dân thành thị (Chonin) thể hiện bản sắc và sự tự hào về khu phố của mình. Những cỗ xe kiệu (Dashi) khổng lồ, được chạm khắc tinh xảo và dát vàng rực rỡ, chính là biểu tượng cho sự thịnh vượng của tầng lớp trung lưu thời bấy giờ. Đây cũng là giai đoạn mà tinh thần “Edokko” (người con của Edo) với sự hào sảng, phóng khoáng được thổi hồn vào các lễ hội, biến chúng thành những sự kiện tràn đầy năng lượng và sức sống.
Giải mã biểu tượng và chiều sâu tâm linh trong Matsuri
Khái niệm Kami và sự hiện diện của đấng thiêng liêng
Để hiểu Matsuri, trước hết phải hiểu về thế giới quan của người Nhật đối với Kami. Khác với các tôn giáo độc thần phương Tây, Kami trong Thần đạo không phải là những thực thể tách biệt hoàn toàn khỏi thế giới. Kami hiện hữu trong sự hùng vĩ của thiên nhiên và trong cả những đức hạnh của con người. Trong Matsuri, người ta tin rằng Kami sẽ rời khỏi đền thờ để du hành qua các con phố, trực tiếp quan sát và ban phước lành cho người dân. Sự hiện diện này không gây ra nỗi sợ hãi mà mang lại cảm giác an tâm và ấm áp, như một vị tổ tiên vĩ đại đang về thăm con cháu.
Mối quan hệ giữa Kami và con người trong Matsuri là mối quan hệ tương hỗ. Con người dâng cúng lễ vật, âm nhạc và những điệu múa để làm vui lòng thần linh (Omotenashi – lòng hiếu khách dành cho thần). Đổi lại, thần linh mang đến sự bảo hộ và sức mạnh tinh thần cho cộng đồng. Triết lý này phản ánh một cái nhìn hòa hợp về vũ trụ, nơi con người không cố gắng chinh phục thiên nhiên mà tìm cách chung sống thuận theo những quy luật thiêng liêng. Matsuri chính là không gian và thời gian nơi sự hòa hợp đó được biểu hiện rõ rệt nhất thông qua các thực hành nghi lễ.
Mikoshi và Dashi: Những “tòa lâu đài” di động của thần linh
Tâm điểm của phần lớn các Matsuri chính là nghi thức rước Mikoshi (kiệu thần). Mikoshi được coi là phương tiện di chuyển của Kami trong suốt lễ hội. Những chiếc kiệu này thường có cấu trúc giống như một ngôi đền thu nhỏ, được trang trí cực kỳ lộng lẫy bằng vàng, bạc và các loại phù điêu gỗ. Khi các thanh niên trong làng khiêng Mikoshi trên vai và nhún nhảy theo nhịp điệu của tiếng hô “Wasshoi!”, người ta tin rằng họ đang làm rung chuyển linh hồn của thần linh, giúp thần cảm nhận được sức sống của con người và tăng thêm uy lực để bảo vệ xóm làng.
Bên cạnh Mikoshi, Dashi (xe kiệu lớn) cũng là một biểu tượng không thể thiếu. Dashi thường có kích thước khổng lồ, cao như một tòa nhà hai tầng, được kéo bởi hàng trăm người. Trên Dashi thường có các nghệ nhân biểu diễn nhạc cụ hoặc múa rối. Nếu Mikoshi mang tính chất linh thiêng tuyệt đối, thì Dashi lại mang tính chất phô diễn nghệ thuật và sức mạnh tập thể. Sự kết hợp giữa hai loại kiệu này trong một buổi lễ tạo nên một bức tranh toàn cảnh về sự giao thoa giữa thần thánh và đời thường, giữa đức tin sâu sắc và niềm vui trần thế.
Nghệ thuật trình diễn và kiến trúc trong không gian lễ hội
Âm nhạc Taiko và vũ điệu Kagura: Tiếng gọi của linh hồn
Không có Matsuri nào hoàn thiện nếu thiếu đi âm thanh rộn rã của trống Taiko, tiếng sáo trúc thanh tao và tiếng chũm chọe vang vọng. Âm nhạc trong Matsuri không chỉ để giải trí; nó có chức năng dẫn dụ thần linh và tạo ra một trạng thái tâm linh hưng phấn cho người tham gia. Tiếng trống Taiko, với nhịp điệu dồn dập và uy lực, mô phỏng tiếng sấm và nhịp đập của trái tim đất mẹ. Khi nghe tiếng trống, người Nhật cảm thấy một sự thôi thúc từ bên trong, một sự kết nối bản năng với cộng đồng và lịch sử.
Vũ điệu Kagura (Thần nhạc) là một hình thức nghệ thuật biểu diễn cổ xưa nhất của Nhật Bản, được trình diễn để dâng lên Kami. Các vũ công thường đeo mặt nạ đại diện cho các vị thần hoặc các loài vật thần thoại trong truyền thuyết như rồng, cáo (Kitsune) hay quỷ (Oni). Mỗi động tác trong Kagura đều mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, kể lại các câu chuyện về sự sáng tạo thế giới hoặc các chiến công của thần linh. Qua các điệu múa, lịch sử và thần thoại không còn là những con chữ khô khan trên mặt giấy mà trở nên sống động, gần gũi và đầy sức thuyết phục đối với các thế hệ trẻ.
Kiến trúc tạm thời và nghệ thuật ánh sáng
Matsuri tạo ra một không gian kiến trúc độc đáo mang tính tạm thời nhưng cực kỳ ấn tượng. Các cổng Torii được dựng lên ở những nơi không ngờ tới, những hàng quán lề đường (Yatai) mọc lên với mái che rực rỡ, tạo nên một “mê cung” văn hóa trong lòng thành phố. Nghệ thuật ánh sáng cũng đóng vai trò then chốt. Đèn lồng Chochin không chỉ soi sáng đường đi mà còn tượng trưng cho ánh sáng của tri thức và sự dẫn đường của thần linh. Trong các lễ hội đêm như Nebuta Matsuri ở Aomori, những bức tượng khổng lồ bằng giấy được thắp sáng từ bên trong, biến đêm tối thành một sân khấu huyền ảo, nơi cái đẹp rực rỡ được tôn vinh một cách tối đa.
Sự tỉ mỉ trong việc trang trí từng chi tiết nhỏ nhất trên kiệu thần hay các bộ trang phục lễ hội (Happi, Yukata) phản ánh triết lý “Monozukuri” (tinh thần chế tác bậc thầy) của người Nhật. Mỗi vật dụng trong Matsuri đều là một tác phẩm nghệ thuật, được làm ra với tất cả lòng thành kính và sự kiên nhẫn. Điều này cho thấy rằng đối với người Nhật, cái đẹp và cái thiêng không bao giờ tách rời; việc tạo ra một vật phẩm đẹp chính là một hình thức của sự tu tập và tôn thờ thần linh.
Matsuri và triết lý gắn kết cộng đồng: Sức mạnh của “Kizuna”
Kizuna – Sợi dây liên kết vô hình nhưng bền chặt
Trong ngôn ngữ Nhật Bản, “Kizuna” có nghĩa là sợi dây liên kết giữa người với người. Matsuri chính là nơi Kizuna được nuôi dưỡng và củng cố mạnh mẽ nhất. Trong cuộc sống hiện đại đầy áp lực, Matsuri cung cấp một “khoảng lặng thiêng liêng” (Hare) tách biệt khỏi cuộc sống đời thường (Ke). Tại đây, mọi rào cản về địa vị xã hội, tuổi tác hay thu nhập đều tạm thời bị xóa bỏ. Tất cả mọi người, từ những cụ già đến những đứa trẻ, đều cùng nhau kéo kiệu, cùng nhau chuẩn bị thức ăn, và cùng nhau sẻ chia những khoảnh khắc thăng hoa của lễ hội.
Việc chuẩn bị cho một lễ hội Matsuri thường kéo dài hàng tháng trời. Đây là quá trình mà các thành viên trong cộng đồng phải học cách làm việc nhóm, học cách nhường nhịn và hỗ trợ lẫn nhau. Những kỹ năng truyền thống được truyền dạy từ người già sang người trẻ qua những buổi tập luyện đánh trống hay múa lân. Qua đó, Matsuri đóng vai trò như một trường học về văn hóa và đạo đức, nơi những giá trị về sự đoàn kết, lòng trung thành và tinh thần trách nhiệm được thẩm thấu một cách tự nhiên vào tâm hồn mỗi cá nhân.
Matsuri như một cơ chế ổn định xã hội và chữa lành
Nhìn từ góc độ xã hội học, Matsuri đóng vai trò là một “van xả” an toàn cho những căng thẳng trong xã hội. Sự náo nhiệt, tiếng hò hét và những hoạt động thể chất mạnh mẽ trong lễ hội giúp giải tỏa những kìm nén thường nhật của con người Nhật Bản vốn luôn phải sống trong khuôn khổ kỷ luật khắt khe. Sau lễ hội, con người trở lại với công việc thường ngày với một tinh thần mới, sảng khoái và đầy năng lượng. Matsuri mang lại cho họ cảm giác thuộc về một cộng đồng, giúp họ hiểu rằng họ không cô đơn trong cuộc chiến sinh tồn.
Đặc biệt, sau những thảm họa thiên nhiên như động đất hay sóng thần, Matsuri thường là hoạt động đầu tiên được cộng đồng nỗ lực khôi phục. Tại vùng Tohoku sau thảm họa năm 2011, việc tổ chức lại các lễ hội truyền thống đã đóng vai trò quan trọng trong việc chữa lành tâm lý cho những người sống sót. Khi tiếng trống vang lên trên những vùng đất hoang tàn, nó không chỉ là dấu hiệu của sự sống đang trở lại mà còn là lời khẳng định đanh thép về sức mạnh quật cường và ý chí tái thiết của con người Nhật Bản. Matsuri lúc này trở thành biểu tượng của hy vọng và sự hồi sinh thần kỳ.
Di sản thế giới và thách thức bảo tồn trong kỷ nguyên mới
Sự công nhận của UNESCO và giá trị nhân loại
Năm 2016, UNESCO đã chính thức công nhận “Yama, Hoko, Yatai” (các lễ hội rước kiệu gỗ) của Nhật Bản là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Sự công nhận này không chỉ dành cho vẻ đẹp hình thức của các cỗ xe kiệu mà quan trọng hơn là dành cho các kỹ năng truyền thống và tinh thần cộng đồng được lưu giữ qua hàng thế kỷ. Những lễ hội như Gion Matsuri (Kyoto), Takayama Matsuri (Gifu) hay Chichibu Yomatsuri (Saitama) đã trở thành tài sản chung của toàn nhân loại, minh chứng cho khả năng bảo tồn văn hóa tuyệt vời của dân tộc Nhật Bản.
Giá trị của Matsuri đối với thế giới nằm ở bài học về sự cân bằng giữa phát triển và kế thừa. Nhật Bản đã chứng minh rằng một đất nước có thể vươn lên dẫn đầu về công nghệ nhưng vẫn giữ gìn được những đức tin và nghi lễ cổ xưa nhất. Matsuri là một ví dụ điển hình về “văn hóa sống” – một loại di sản không bị đóng khung trong bảo tàng mà luôn hiện diện và vận động trong nhịp sống hối hả của đương đại. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, dù công nghệ có tiến xa đến đâu, con người vẫn luôn cần những điểm tựa tâm linh và những kết nối cộng đồng thực thụ.
Những thách thức từ quá trình đô thị hóa và già hóa dân số
Tuy nhiên, Matsuri cũng đang phải đối mặt với những thách thức to lớn. Sự già hóa dân số trầm trọng tại Nhật Bản khiến nhiều ngôi làng không còn đủ thanh niên để khiêng những chiếc kiệu Mikoshi nặng nề. Quá trình đô thị hóa cũng khiến các cộng đồng dân cư truyền thống bị xé lẻ, làm yếu đi sợi dây liên kết Kizuna. Nhiều Matsuri nhỏ ở vùng nông thôn đang đứng trước nguy cơ biến mất vĩnh viễn khi những người nắm giữ bí quyết truyền thống cuối cùng qua đời mà không có người kế tục.
Để đối phó với tình hình này, nhiều giải pháp sáng tạo đã được triển khai. Một số nơi đã bắt đầu cho phép phụ nữ tham gia vào những nghi thức vốn trước đây chỉ dành cho nam giới. Các tình nguyện viên từ thành phố hoặc thậm chí là khách du lịch quốc tế cũng được mời tham gia vào các hoạt động chuẩn bị lễ hội. Công nghệ kỹ thuật số đang được sử dụng để lưu trữ các bài bản âm nhạc và video hướng dẫn các điệu múa cổ. Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi vẫn là làm sao để duy trì được cái “hồn” của Matsuri – tức là đức tin sâu sắc của người dân địa phương – chứ không chỉ là biến nó thành một màn trình diễn du lịch thuần túy.
Giá trị của Matsuri đối với thế giới hiện đại và tương lai
Trong thế kỷ XXI, khi nhân loại đang đối mặt với sự cô đơn trong kỷ nguyên kỹ thuật số và sự chia rẽ ngày càng tăng trong xã hội, Matsuri mang đến một thông điệp vô cùng quan trọng. Nó cho thấy sức mạnh của sự hiện diện vật lý và sự tương tác trực tiếp giữa người với người. Không một mạng xã hội nào có thể thay thế được cảm giác khi hàng trăm người cùng chung một nhịp thở, cùng đổ mồ hôi để kéo một cỗ xe kiệu hay cùng hòa chung một tiếng hô vang. Matsuri nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của việc “cùng nhau tồn tại” thay vì chỉ “tồn tại cạnh nhau”.
Hơn nữa, triết lý tôn trọng thiên nhiên của Matsuri cũng cung cấp một gợi ý giá trị cho các vấn đề môi trường toàn cầu. Bằng cách tôn vinh Kami trong cỏ cây hoa lá, Matsuri xây dựng một thái độ ứng xử khiêm nhường trước thiên nhiên. Nếu mỗi quốc gia đều có thể xây dựng được những nghi lễ gắn kết con người với hệ sinh thái địa phương như cách người Nhật làm với Matsuri, có lẽ chúng ta đã có một cái nhìn khác về phát triển bền vững. Matsuri không chỉ là chuyện của riêng người Nhật; nó là một bài học về lòng nhân ái, sự khoan dung và sự trân trọng sự sống mà bất kỳ dân tộc nào cũng có thể học tập.
Sự tồn tại bền bỉ của Matsuri cũng đặt ra một câu hỏi cho chúng ta: “Điều gì thực sự làm nên sức mạnh của một dân tộc?”. Câu trả lời nằm ở chiều sâu của bản sắc văn hóa và khả năng đoàn kết của cộng đồng. Một dân tộc biết tôn trọng quá khứ, biết chia sẻ niềm vui và nỗi đau thông qua những nghi lễ chung sẽ là một dân tộc có khả năng vượt qua mọi biến cố của lịch sử. Matsuri chính là ngọn lửa giữ ấm cho tâm hồn người Nhật, giúp họ luôn tìm thấy đường về với bản ngã của mình dù ở bất cứ nơi đâu trên thế giới.
Giá trị còn lại với nhân loại
Matsuri, qua hàng ngàn năm, đã vượt xa khuôn khổ của một nghi lễ tôn giáo để trở thành biểu tượng của tinh thần nhân loại cao đẹp. Đó là nơi cái thiêng liêng và cái trần thế gặp nhau trong một điệu múa rộn ràng, nơi quá khứ và tương lai giao thoa trong ánh mắt của một đứa trẻ lần đầu được chạm tay vào kiệu thần. Giá trị lớn nhất mà Matsuri để lại cho chúng ta chính là niềm tin vào sức mạnh của sự gắn kết. Trong một thế giới đầy biến động, Matsuri là lời khẳng định rằng: chừng nào con người còn biết tìm đến nhau, còn biết cúi đầu trước cái đẹp và thần linh, thì chừng đó sự sống vẫn còn nảy nở rực rỡ.
Kết thúc một mùa Matsuri, những chiếc kiệu được cất đi, những ánh đèn lồng lịm tắt, nhưng dư âm của nó vẫn còn mãi trong lòng mỗi người tham gia. Đó là hơi ấm của tình người, là sự tự hào về nguồn cội và là niềm hy vọng về một năm mới an lành. Matsuri không chỉ dạy cho người Nhật cách sống hòa hợp, mà còn gửi gắm đến nhân loại một thông điệp vượt thời gian về sự trân quý của từng khoảnh khắc hiện tại. Hãy để tinh thần Matsuri – tinh thần của sự nhiệt huyết, đoàn kết và lòng biết ơn – thắp sáng hành trình khám phá văn minh của chúng ta, để mỗi bước đi trên đường đời đều trở thành một phần của lễ hội nhân sinh đầy ý nghĩa.
