Không nhiều vùng đất trên thế giới mang trong mình sức nặng lịch sử – tôn giáo – văn minh sâu dày như Ả Rập Xê Út. Từ những hoang mạc trải dài đến các ốc đảo xanh hiếm hoi, từ những cộng đồng du mục Bedouin đến các đô thị hiện đại như Riyadh hay Jeddah, quốc gia này luôn được nhìn nhận như cái nôi của Hồi giáo – một trong những tôn giáo lớn nhất thế giới. Cũng tại nơi đây, những giá trị của bán đảo Ả Rập cổ xưa được bảo tồn như một lớp trầm tích văn hóa, góp phần định hình bản sắc của hàng trăm triệu tín đồ trải khắp năm châu.
Văn hóa Ả Rập Xê Út không chỉ là tập hợp các phong tục, lễ nghi hay tín ngưỡng; nó là biểu tượng của một thế giới vừa khép kín, vừa rộng mở. Khép kín bởi tính thiêng của đất thánh Mecca và Medina; rộng mở bởi những làn sóng thương mại xuyên sa mạc từng kết nối vùng đất này với Đông Phi, Ba Tư, Ấn Độ và Địa Trung Hải từ hàng thiên niên kỷ. Đó là sự hòa quyện giữa truyền thống du mục, tinh thần tôn giáo và khát vọng của một xã hội đang bước vào kỷ nguyên công nghệ.
Trong hành trình khám phá văn hóa Ả Rập Xê Út, ta bắt gặp không chỉ dấu ấn tôn giáo mà còn là câu chuyện nhân loại về niềm tin, bản sắc và sự thích nghi trước những biến đổi lớn của thời đại. Những yếu tố tưởng như đối lập – sa mạc khắc nghiệt nhưng đời sống tinh thần phong phú, xã hội truyền thống nhưng tốc độ hiện đại hóa nhanh chóng – lại tạo nên nét độc đáo hiếm có. Tương tự như cách Clifford Geertz từng nhấn mạnh, văn hóa là mạng lưới ý nghĩa mà con người tự dệt nên; và tại Ả Rập Xê Út, mạng lưới ấy được dệt bằng các sợi chỉ của tôn giáo, gia tộc, danh dự, lòng hiếu khách và ký ức của những đoàn lạc đà vượt sa mạc.
Trong bài viết này, Văn Hóa Thế Giới mở ra một hành trình dẫn dắt độc giả bước vào chiều sâu văn hóa của quốc gia trung tâm bán đảo Ả Rập: từ lịch sử hình thành, sự phát triển của Hồi giáo, nghệ thuật – kiến trúc, nghi lễ, đến ảnh hưởng toàn cầu và di sản cần được bảo tồn. Qua đó, chúng ta không chỉ hiểu về Ả Rập Xê Út, mà còn thấy được cách một nền văn hóa định hình thế giới trong suốt hơn mười bốn thế kỷ.
Lịch sử hình thành và bối cảnh văn hóa của Ả Rập Xê Út
Nguồn gốc của bán đảo Ả Rập và đời sống du mục
Bán đảo Ả Rập vốn là không gian của những sa mạc rộng lớn – Nefud, Rub’ al Khali – nơi điều kiện tự nhiên khắc nghiệt đã hun đúc nên những cộng đồng du mục kiên cường. Người Bedouin, cư dân bản địa đặc trưng, sống dựa vào đàn lạc đà, hành trình theo mùa và các ốc đảo. Đời sống ấy tạo nên hệ giá trị đặc thù: lòng hiếu khách, danh dự (sharaf), sự trung thành với bộ tộc (qabila), và khả năng sinh tồn trong môi trường cam go.
Sử gia Herodotus từng mô tả vùng đất này như một “vương quốc của hương liệu”, bởi các đoàn caravan chở trầm hương, nhũ hương kết nối Ả Rập với Ai Cập, Ba Tư và Địa Trung Hải. Vị trí giao thương khiến bán đảo Ả Rập không hề tách biệt, mà là nơi gặp gỡ giữa nhiều luồng tư tưởng – Do Thái giáo, Kitô giáo phương Đông, tôn giáo bộ lạc và sau này là Hồi giáo. Văn hóa Saudi vì thế mang bản chất “giao thoa trong hoang mạc”: bảo tồn truyền thống trong khi tiếp nhận tinh hoa từ các tuyến thương mại cổ.
Sự hình thành của Hồi giáo và Mecca – trung tâm tôn giáo của nhân loại
Năm 610, khi nhà tiên tri Muhammad nhận khải huyền đầu tiên tại Mecca, lịch sử thế giới bước sang một trang mới. Hồi giáo xuất hiện không chỉ như tôn giáo, mà còn là hệ tư tưởng định hình trật tự xã hội, pháp luật, đạo đức và quan niệm con người. Mecca với Kaaba trở thành biểu tượng thiêng liêng tối thượng – nơi hàng triệu tín đồ hướng về khi hành lễ.
Các học giả cho rằng sự ra đời của Hồi giáo là hệ quả tất yếu của môi trường du mục, nơi tính cộng đồng, sự gắn kết tộc người và niềm tin vào đấng siêu nhiên giữ vai trò then chốt. Hồi giáo đã hợp nhất các bộ tộc rời rạc của Ả Rập, tạo nên một nền văn minh rộng lớn trải dài từ Tây Ban Nha đến Ấn Độ trong vài thế kỷ sau đó.
Ả Rập Xê Út hiện đại kế thừa vai trò “người giữ hai thánh địa” (Custodian of the Two Holy Mosques), khiến văn hóa và bản sắc quốc gia này gắn liền mật thiết với tôn giáo. Điều đó tạo ra một lớp bản sắc kép: vừa mang truyền thống Ả Rập cổ xưa, vừa là trung tâm của cộng đồng Hồi giáo toàn cầu (Ummah).
Sự thống nhất vương quốc và hình thành bản sắc Saudi
Vương quốc Ả Rập Xê Út ra đời năm 1932 dưới thời vua Abdulaziz Ibn Saud sau quá trình thống nhất các vùng Najd, Hijaz và miền Đông. Sự kết hợp giữa các vùng văn hóa khác nhau – núi đá Hijaz, sa mạc Najd và khu vực vịnh Ba Tư – đã làm phong phú thêm bản sắc Saudi.
Trong giai đoạn này, bộ luật Hồi giáo (Sharia) trở thành nền tảng quản trị, đồng thời các giá trị truyền thống như gia trưởng, lòng hiếu khách, vai trò gia tộc tiếp tục giữ vị trí trung tâm. Tuy nhiên, sự phát hiện dầu mỏ năm 1938 đã mở ra một thời kỳ mới: kinh tế phát triển mạnh, quá trình đô thị hóa gia tăng nhanh chóng, và nền văn hóa Saudi bước vào thời kỳ “song hành” giữa truyền thống và hiện đại.
Ý nghĩa văn hóa – biểu tượng – tư tưởng trong đời sống Saudi
Hồi giáo như trục xoay của đời sống tinh thần
Trong xã hội Ả Rập Xê Út, Hồi giáo không chỉ là tôn giáo mà còn là hệ thống triết học – đạo đức – lối sống. Mỗi hoạt động trong đời sống thường nhật đều gắn với ý niệm về sự phục tùng Thượng đế (Allah). Việc cầu nguyện năm lần mỗi ngày, tháng Ramadan, lễ hành hương Hajj hay nghi thức hiến tế Eid al-Adha đều mang tính cộng đồng sâu sắc, phản ánh đúng điều mà Émile Durkheim từng mô tả: tôn giáo là sức mạnh gắn kết xã hội, tạo ra ý thức tập thể vượt lên trên cái tôi cá nhân.
Hajj – cuộc hành hương lớn nhất thế giới – là minh chứng sống động của sự thống nhất Ummah. Mỗi năm, hàng triệu tín đồ từ nhiều nền văn hóa khác nhau tụ về Mecca, tạo nên một “bản đồ nhân loại thu nhỏ”, nơi mọi người đều bình đẳng trước Thượng đế. Đối với người Saudi, trách nhiệm tổ chức Hajj không chỉ là nghĩa vụ quốc gia mà còn là danh dự tinh thần.
Biểu tượng văn hóa Ả Rập: danh dự, gia tộc và lòng hiếu khách
Trong văn hóa Saudi, danh dự (sharaf) không chỉ thuộc về cá nhân mà còn đại diện cho cả gia tộc. Điều này khiến các mối quan hệ gia đình, dòng họ, bộ tộc trở nên đặc biệt bền chặt. Hệ thống gia đình phụ hệ, truyền thống tôn trọng người lớn tuổi và sự cố kết giữa các họ tộc phản ánh sâu sắc giá trị Arab-Islamic về cộng đồng.
Lòng hiếu khách (karam) cũng là đặc trưng nổi bật. Người Bedouin xưa kia sẵn sàng mở lều tiếp khách lạ giữa sa mạc, điều mà văn hóa Hy Lạp cổ cũng đề cao với khái niệm xenia. Ngày nay, tiếp khách bằng cà phê Arab, chà là và bữa ăn tập thể vẫn là nghi lễ xã giao quan trọng của người Saudi, thể hiện bản sắc “sa mạc rộng mở” nhưng cũng đầy tính trật tự.
Trang phục, ngôn ngữ và biểu tượng bản sắc
Trang phục truyền thống Saudi – thobe trắng của nam giới và abaya đen của phụ nữ – không chỉ là lựa chọn thời trang mà là tuyên ngôn văn hóa. Màu trắng tượng trưng cho sự tinh khiết, trong khi ghutra (khăn đội đầu) phản ánh truyền thống sa mạc nhằm chống nắng và gió cát. Đối với phụ nữ, abaya thể hiện sự khiêm nhường (modesty) – một giá trị cốt lõi của Hồi giáo.
Tiếng Ả Rập – ngôn ngữ của Qur’an – giữ vai trò đặc biệt thiêng liêng. Người Ả Rập Xê Út xem ngôn ngữ như biểu tượng của căn tính, của di sản văn học Ả Rập cổ đại với các trường ca, thơ tiền Hồi giáo (Mu’allaqat) và truyền thống hùng biện nổi tiếng khắp Trung Đông.
Kiến trúc – nghệ thuật – nghi lễ: Bản giao hưởng giữa tôn giáo và sa mạc
Kiến trúc Hồi giáo và dấu ấn Saudi: từ Kaaba đến kiến trúc sa mạc
Kiến trúc của Ả Rập Xê Út là sự hòa quyện giữa thiêng liêng tôn giáo và sự thích nghi môi trường. Trái tim của văn hóa Saudi chính là Mecca và Medina, nơi tập trung hai thánh địa linh thiêng nhất của Hồi giáo. Kaaba, một cấu trúc hình lập phương phủ vải đen kiswa, là biểu tượng thiêng của mọi tín đồ – nơi mọi nghi thức cầu nguyện đều hướng về. Xung quanh đó, Đại Thánh đường Masjid al-Haram với những mái vòm trắng, tháp minaret cao vút đã trải qua nhiều lần mở rộng nhằm phục vụ hàng triệu người hành hương.
Ở Medina, Masjid an-Nabawi – Nhà thờ Tiên tri Muhammad – với mái vòm xanh đặc trưng, là trung tâm tinh thần của tín đồ toàn thế giới. Từ góc nhìn nhân học, những công trình này thể hiện điều mà Mircea Eliade gọi là axis mundi – trục kết nối trời và đất, nơi biểu tượng thiêng liêng định vị con người trong vũ trụ.
Ngược về các vùng truyền thống, kiến trúc sa mạc của Saudi lại giản dị hơn nhưng mang đậm triết lý ứng xử với thiên nhiên. Những công trình bằng đất nung tại Diriyah – thủ đô đầu tiên của Nhà Saud – với tường dày, cửa nhỏ, tạo bóng râm tự nhiên, là minh chứng của sự thích nghi tinh tế với khí hậu khô nóng. Phong cách này gần gũi với kiến trúc Adobe của Bắc Phi hay nhà sa mạc Iran, cho thấy một mạch liên kết xuyên Trung Đông – một vùng văn minh có chung điều kiện tự nhiên và triết lý xây dựng.
Nghệ thuật thị giác và nghệ thuật truyền miệng: nguồn cội từ Kinh Qur’an và sa mạc
Nghệ thuật tại Saudi chịu ảnh hưởng sâu sắc từ nguyên tắc aniconism (tránh mô phỏng hình người trong tôn giáo). Vì thế, nghệ thuật thị giác chủ yếu tập trung vào thư pháp Ả Rập – một trong những hình thức nghệ thuật thiêng liêng nhất của thế giới Hồi giáo. Các câu kinh Qur’an được viết bằng nét uốn lượn mềm mại, mạnh mẽ, tạo nên những tác phẩm vừa là mỹ thuật vừa là biểu tượng tôn giáo.
Nghệ thuật hoa văn hình học (arabesque) và mô-típ thực vật được phát triển rực rỡ, đặc biệt trong trang trí thánh đường. Sự lặp lại của các họa tiết này gợi nhắc đến quan niệm Hồi giáo về sự hoàn mỹ của tạo hóa và trật tự của vũ trụ.
Bên cạnh đó, người Saudi còn sở hữu kho tàng truyền miệng phong phú: thơ cổ Ả Rập, trường ca Bedouin, các điệu hát truyền thống như Al-Ardah, nơi chiến binh xưa biểu diễn với kiếm và trống. Những nghi lễ này không chỉ mang tính nghệ thuật mà còn là sự biểu đạt bản sắc tộc người, một dạng “ký ức tập thể” theo phân tích của Maurice Halbwachs.
Các nghi lễ và lễ hội: nhịp sống tinh thần của xã hội Saudi
Hệ thống lễ nghi của Saudi gắn với lịch Hồi giáo và những cột mốc tôn giáo quan trọng. Tháng Ramadan – tháng chay tịnh – là thời điểm cộng đồng gắn kết mạnh mẽ nhất. Các gia đình tụ họp vào buổi iftar (bữa ăn khi mặt trời lặn), chia sẻ thức ăn, cầu nguyện và thực hành lòng vị tha.
Lễ Eid al-Fitr (kết thúc Ramadan) và Eid al-Adha (lễ hiến tế) là những dịp lễ trọng đại nhất, nơi các giá trị hiếu khách, đoàn kết và lòng biết ơn được thể hiện trọn vẹn. Những buổi tụ họp lớn, món ăn truyền thống như kabsa hay mandi, lời chúc phúc và nghi thức hiến tế đều phản ánh quan niệm tôn giáo về lòng nhân ái và bổn phận với cộng đồng.
Một nghi lễ mang tính toàn cầu là Hajj – cuộc hành hương về Mecca. Đây là một trong năm trụ cột của Hồi giáo. Hajj thể hiện lý tưởng bình đẳng của loài người trước Đấng Tối Cao: mọi tín đồ đều mặc ihram trắng – biểu tượng của sự giản đơn và tinh khiết. Theo cách Pierre Bourdieu phân tích, đây là sự “tái cấu trúc không gian xã hội”, nơi mọi phân tầng tạm thời bị xóa nhòa để kiến tạo sự bình đẳng thiêng liêng.
Ảnh hưởng của văn hóa Ả Rập Xê Út đối với nhân loại
Vai trò trung tâm của thế giới Hồi giáo
Với tư cách gìn giữ hai thánh địa Mecca và Medina, Saudi không chỉ là quốc gia mà còn là “trái tim tinh thần” của 1,8 tỉ tín đồ Hồi giáo. Quyền được tổ chức Hajj khiến Saudi trở thành nơi mọi tộc người, mọi lục địa gặp gỡ. Điều này tạo ra ảnh hưởng rộng lớn vượt khỏi biên giới quốc gia: các thiết chế tôn giáo, chuẩn mực đạo đức và truyền thống Hồi giáo được lan tỏa từ Saudi đến toàn bộ thế giới Hồi giáo.
Trong nhiều thế kỷ, các học giả từ các vùng như Indonesia, Ấn Độ hay Tây Phi đều hành hương đến đây để học giáo lý. Khi họ trở về quê hương, các tư tưởng và trường phái Hồi giáo mới được hình thành, tạo nên sự đa dạng trong cộng đồng Muslim toàn cầu.
Ảnh hưởng văn hóa – kinh tế trong thời hiện đại
Từ thế kỷ XX, việc sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn đã đưa Saudi trở thành cường quốc kinh tế, ảnh hưởng đến trật tự năng lượng toàn cầu. Tuy nhiên, điều này cũng tạo ra sự mở rộng về văn hóa: các đô thị phát triển, đầu tư vào giáo dục, nghệ thuật, bảo tồn di sản và du lịch tăng mạnh.
Các dự án như Riyadh Season hay NEOM không chỉ biểu trưng cho sự hiện đại hóa mà còn cho thấy nỗ lực tạo ra “di sản mới” của thời đại công nghệ. Văn hóa Saudi từ đó chuyển mình, không chỉ gắn với tôn giáo mà còn với tầm nhìn tương lai hướng đến đổi mới và sáng tạo, đồng thời giữ nền tảng truyền thống.
Quan hệ với các nền văn minh khác
Ả Rập Xê Út hiện trở thành cầu nối giữa Đông và Tây, giữa thế giới Hồi giáo và toàn cầu hóa. Trên bình diện văn hóa, sự giao thoa diễn ra mạnh mẽ: nghệ thuật hiện đại, điện ảnh, âm nhạc và thời trang phát triển song song với bảo tồn văn hóa Bedouin.
Nhìn từ góc độ so sánh văn minh, Saudi là minh chứng cho khái niệm mà Samuel Huntington gọi là “văn minh cốt lõi”: nơi bản sắc văn hóa sâu dày định hướng quan hệ quốc tế, tôn giáo và trật tự xã hội. Tuy nhiên, sự mở cửa hiện nay còn cho thấy khả năng đối thoại và hòa nhập, điều mà nhân loại thế kỷ XXI đang rất cần.
Di sản UNESCO và những vấn đề bảo tồn
Các di sản văn hóa nổi bật
Ả Rập Xê Út sở hữu nhiều di sản thế giới được UNESCO công nhận, mỗi nơi là một cuốn sách mở về lịch sử bán đảo Ả Rập:
- Al-Hijr (Madain Saleh) – thành phố đá của Nabataeans, tương tự như Petra (Jordan), thể hiện sự giao thoa Hy-La và văn minh Ả Rập cổ.
- Diriyah – kinh đô đầu tiên của Nhà Saud, kiến trúc sa mạc bằng đất nung độc đáo.
- Khu phố cổ Jeddah – thương cảng cổ của người hành hương Hajj.
- Hệ thống ốc đảo Al-Ahsa – minh chứng mối quan hệ hài hòa giữa con người và sa mạc.
Mỗi di sản không chỉ là tàn tích vật chất mà còn là “chứng nhân” của các nền văn minh từng đi qua bán đảo Ả Rập, từ thương nhân Ấn Độ đến kiến trúc La Mã – Byzantine, từ bộ tộc Bedouin đến các vương quốc cổ như Lihyanites, Nabataeans.
Thách thức bảo tồn trong thời đại đô thị hóa
Sự phát triển mạnh mẽ của Saudi trong vài thập kỷ qua vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức: cách nào hài hòa giữa bảo tồn và hiện đại hóa? Đô thị mới mọc lên, đời sống hiện đại thay đổi nhanh chóng khiến một phần văn hóa Bedouin có nguy cơ bị phai nhạt.
Thêm vào đó, tác động môi trường ở các vùng sa mạc, các dự án xây dựng quy mô lớn, hay lượng người hành hương khổng lồ mỗi năm tạo áp lực lên các di sản. Chính phủ Saudi đã triển khai nhiều chương trình bảo tồn như Vision 2030, chú trọng phát triển du lịch bền vững và tôn vinh di sản quốc gia.
Giá trị còn lại với nhân loại
Văn hóa Ả Rập Xê Út, xét đến cùng, là câu chuyện về khả năng dung hòa: giữa tôn giáo và đời sống, giữa truyền thống và hiện đại, giữa sa mạc khắc nghiệt và tinh thần mạnh mẽ của con người. Đó là nền văn hóa làm chứng cho một trong những bước ngoặt lớn của lịch sử nhân loại – sự ra đời và lan tỏa của Hồi giáo.
Ngày nay, khi thế giới đối mặt với những khủng hoảng bản sắc, xung đột văn minh hay áp lực toàn cầu hóa, văn hóa Saudi nhắc ta nhớ về tầm quan trọng của niềm tin, sự gắn kết cộng đồng và khả năng chuyển hóa truyền thống để phù hợp với thời đại. Những giá trị như hiếu khách, đoàn kết, lòng mộ đạo và sự kiên cường trước thiên nhiên vẫn là bài học có giá trị cho mọi nền văn minh.
Hơn thế, Ả Rập Xê Út cũng là minh chứng cho sự chuyển mình của một thế giới Hồi giáo đang nỗ lực tìm tiếng nói mới: giữ vững cội nguồn nhưng sẵn sàng tham gia vào dòng chảy sáng tạo toàn cầu. Và chính trong sự đối thoại ấy, nhân loại tìm thấy cơ hội để hiểu nhau hơn, để trân trọng sự đa dạng văn hóa của thế giới.