Văn hóa giao tiếp là một trong những “lớp vỏ mềm” nhưng bền bỉ nhất bao bọc đời sống con người. Mỗi lần chúng ta mở lời, cúi chào, nở một nụ cười hay chọn cách im lặng, ta không chỉ “giao tiếp” mà còn vô thức mang theo cả lịch sử, tập quán, tín ngưỡng và những chuẩn mực mà cộng đồng đã hun đúc qua nhiều thế hệ. Vì thế, văn hóa giao tiếp không phải chỉ là “nói năng cho lịch sự”, mà là tấm gương phản chiếu sâu xa bản sắc của một nền văn minh.
Từ buổi bình minh của nhân loại, giao tiếp đã là điều kiện để con người cùng sống, cùng săn bắn, cùng xây nhà, cùng tổ chức nghi lễ. Khi con người biết đặt tên cho sự vật, kể chuyện, tranh luận và hỏi nhau “tại sao?”, họ đã bước vào một chiều kích mới: không chỉ tồn tại sinh học, mà còn tồn tại văn hóa. Trong nghĩa đó, văn hóa giao tiếp chính là một trong những “bằng chứng sống” đầu tiên cho thấy con người là sinh vật biết kiến tạo ý nghĩa.
Nhà nhân học Clifford Geertz từng nói: con người sống trong những “mạng lưới ý nghĩa” do chính mình giăng ra. Văn hóa giao tiếp chính là một dạng mạng lưới như vậy: nó là tập hợp những cách chào hỏi, xưng hô, nói – nghe, bày tỏ – kìm nén, tiếp cận – giữ khoảng cách… được cộng đồng thừa nhận. Mạng lưới ấy tinh vi đến mức nhiều khi ta không ý thức mình đang “tuân theo” nó – cho đến khi ta bước sang một nền văn hóa khác và bất ngờ nhận ra: những điều tưởng là hiển nhiên đối với mình hóa ra hoàn toàn khác với người khác.
Trong thời đại toàn cầu hóa và công nghệ số, con người kết nối với nhau nhiều hơn nhưng cũng dễ hiểu nhầm nhau hơn. Một biểu tượng cảm xúc, một dòng tin nhắn thiếu ngữ cảnh, một cử chỉ “vô tư” trong văn hóa này có thể là sự bất lịch sự trong văn hóa khác. Việc hiểu văn hóa giao tiếp là gì, nó được hình thành ra sao, gồm những thành tố nào và mang ý nghĩa gì với nhân loại, vì thế, không chỉ là câu chuyện lý thuyết mà là một nhu cầu rất thực tế của mỗi người sống trong thế kỷ XXI.
Trong bài viết này, Văn Hóa Thế Giới mời bạn đọc đi vào hành trình khám phá văn hóa giao tiếp như một “cửa sổ” nhìn ra thế giới các nền văn minh: từ nguồn gốc lịch sử, cấu trúc, biểu tượng, đến những thách thức và cơ hội trong đời sống hiện đại.
Khái niệm văn hóa giao tiếp dưới góc nhìn văn hóa học
Văn hóa giao tiếp như “mạng lưới ý nghĩa” của cộng đồng
Nếu chỉ hiểu đơn giản, ta có thể nói: giao tiếp là quá trình con người trao đổi thông tin với nhau. Nhưng văn hóa giao tiếp là thứ sâu hơn rất nhiều: đó là cách một cộng đồng quy định, chuẩn hóa và “tô màu” cho quá trình trao đổi ấy. Cùng là hành động “hỏi thăm sức khỏe”, nhưng cách một người Việt hỏi, một người Nhật hỏi, một người Mỹ hỏi… có thể khác nhau rất xa về ngữ điệu, cử chỉ, mức độ thân mật, và cả những gì được phép hoặc không được phép nói.
Theo cách tiếp cận của Geertz, văn hóa không chỉ là một bộ sưu tập phong tục, mà là hệ thống ý nghĩa mà con người dùng để diễn giải thế giới. Văn hóa giao tiếp vì vậy là toàn bộ các mẫu hình nói – nghe – biểu đạt đã được cộng đồng “mã hóa” thành chuẩn mực: ta nói với người lớn tuổi khác với trẻ nhỏ; ta nói ở chốn linh thiêng khác với chốn vui chơi; ta nói với bạn thân khác với đối tác ngoại giao.
Văn hóa giao tiếp không chỉ nằm ở “lời nói hay” mà còn ở cách ta lắng nghe, cách ta tôn trọng, cách ta tránh làm tổn thương người khác. Trong mắt nhà xã hội học như Durkheim, những chuẩn mực ấy góp phần duy trì trật tự xã hội: chúng giúp cộng đồng tạo ra “khuôn phép chung” để mọi người có thể sống cùng nhau mà không liên tục rơi vào xung đột.
Phân biệt văn hóa giao tiếp với phép lịch sự thông thường
Nhiều người thường đồng nhất văn hóa giao tiếp với “lịch sự”, “nhã nhặn”. Điều đó đúng nhưng chưa đủ. Phép lịch sự thường được hiểu là những quy tắc ứng xử bề mặt: chào hỏi, cảm ơn, xin lỗi, không nói tục… Còn văn hóa giao tiếp bao trùm một không gian rộng hơn:
- Nó liên quan đến quan niệm về con người: con người là cá nhân tự do trước hết (như trong nhiều xã hội phương Tây), hay là một phần của gia đình, dòng họ, cộng đồng (như trong nhiều xã hội Á Đông)?
- Nó gắn với cấu trúc quyền lực: ai được nói, ai được nghe, ai thường im lặng; lời nói của ai được coi là “có trọng lượng”?
- Nó chứa đựng các giá trị đạo đức: đề cao sự thẳng thắn hay sự khéo léo, coi trọng tính trực tiếp hay sự vòng vo, giữ thể diện cho người khác hay ưu tiên sự rõ ràng bất chấp cảm xúc?
Vì thế, một người có thể “biết phép lịch sự” (biết nói cảm ơn – xin lỗi, biết cúi chào…) mà vẫn chưa thực sự hiểu văn hóa giao tiếp của người đối diện. Ngược lại, người có hiểu biết sâu về văn hóa giao tiếp sẽ biết tại sao ở một số nơi, im lặng cũng là một hình thức tôn trọng, tại sao trong vài nghi lễ, không nhìn thẳng mới là kính trọng, hay tại sao trong nhiều ngôn ngữ, cách xưng hô lại phức tạp đến vậy.
Lịch sử hình thành và bối cảnh văn minh của văn hóa giao tiếp
Từ cộng đồng nguyên thủy đến các nền văn minh cổ đại
Nếu nhìn từ góc độ lịch sử, văn hóa giao tiếp ra đời cùng lúc với nhu cầu sống bầy đàn của con người. Trong các cộng đồng nguyên thủy, những tiếng gọi, tín hiệu tay, tiếng trống, tiếng tù và… không chỉ để thông báo nguy hiểm hay gọi nhau đi săn, mà còn để khẳng định ai thuộc về nhóm, ai không, ai có quyền ra lệnh, ai phải tuân theo. Giao tiếp, ở mức sơ khai, đã mang trong nó yếu tố quyền lực và trật tự xã hội.
Khi các nền văn minh lớn xuất hiện – Lưỡng Hà, Ai Cập, Ấn Độ, Trung Hoa, Hy Lạp, La Mã – ngôn ngữ nói, chữ viết, nghi lễ cung đình và tôn giáo bắt đầu định hình những kiểu mẫu giao tiếp đặc trưng. Ở Ai Cập cổ đại, lời chúc tụng dành cho Pharaoh không chỉ là lời nói, mà là một nghi lễ có tính thiêng: nói sai, nói thiếu kính cẩn có thể xem như xúc phạm thần linh. Ở Hy Lạp, truyền thống hùng biện, tranh luận nơi quảng trường đã nâng giao tiếp lên tầm nghệ thuật lập luận, nơi lời nói trở thành công cụ tái cấu trúc đời sống chính trị.
Ở phương Đông, đặc biệt là Trung Hoa, tư tưởng Nho giáo với trọng tâm là “lễ” (禮) đã biến giao tiếp thành một hệ thống nghi thức chi li: từ cách bước vào nhà, cách cúi chào, thứ tự ngồi, cách dâng trà, đến ngữ điệu khi nói với vua, với cha mẹ, với bạn bè… đều được quy định rõ trong các sách điển lễ. Những quy tắc này lan tỏa sang Nhật Bản, Triều Tiên, Việt Nam và nhiều vùng văn hóa Đông Á, Đông Nam Á, tạo nên một kiểu văn hóa giao tiếp “trọng tôn ti, trọng lễ nghĩa”.
Tôn giáo, triết học và sự hình thành chuẩn mực giao tiếp
Không thể hiểu văn hóa giao tiếp nếu tách nó khỏi tôn giáo và triết học. Trong Ấn Độ giáo và Phật giáo, lời nói được xem như một loại nghiệp: lời nói ác, lời vu khống, lời dối trá… không chỉ gây tổn thương hiện tại mà còn tạo nên hệ quả lâu dài. Điều này giải thích tại sao trong nhiều cộng đồng chịu ảnh hưởng Phật giáo, người ta coi trọng cách nói nhẹ nhàng, tránh tổn thương, tránh tuyệt đối hóa đúng – sai.
Trong Kitô giáo, mệnh lệnh “Ngươi chớ làm chứng dối” và hình ảnh “Ngôi Lời” (Logos) cũng đặt lời nói vào vị trí thiêng liêng: lời nói là nơi con người đáp lại Thiên Chúa và tha nhân. Đạo Hồi lại đề cao sự chân thành, khiêm nhường trong lời nói, đồng thời đặt ra những giới hạn rõ ràng về việc nói năng sao cho không xúc phạm danh dự người khác.
Nhìn rộng ra, Durkheim cho rằng các chuẩn mực đạo đức, trong đó có chuẩn mực giao tiếp, là “sự kiện xã hội” có tính bắt buộc đối với cá nhân. Khi ta sinh ra, trước khi biết đọc hay viết, ta đã được “dạy giao tiếp” theo khuôn của cộng đồng: phải dạ – thưa, phải chào hỏi, phải nói nhỏ, phải xin lỗi… Tôn giáo và triết học càng củng cố những khuôn ấy bằng những “ý nghĩa tối hậu” về cái thiện, cái đẹp, cái đúng.
Các thành tố của văn hóa giao tiếp: ngôn ngữ, phi ngôn ngữ và bối cảnh
Ngôn ngữ và hệ thống xưng hô như tấm gương cấu trúc xã hội
Ngôn ngữ là “vật liệu” hiển nhiên của giao tiếp, nhưng trong văn hóa học, người ta còn nhìn xa hơn: cấu trúc của ngôn ngữ phản ánh cấu trúc của xã hội. Edward Tylor, khi nghiên cứu văn hóa, đã chỉ ra rằng trong từng từ ngữ, từng danh xưng, ta có thể đọc được cả một lịch sử xã hội.
Tiếng Việt với hệ thống xưng hô “ông, bà, cô, chú, anh, chị, em, con, cháu…” thể hiện rõ một xã hội trọng huyết thống, trọng tuổi tác, trọng quan hệ. Khi ta gọi một người không cùng huyết thống là “anh”, “chị”, “cô”, “chú”, ta đang kéo họ vào mạng lưới gia đình – làng xóm. Điều này rất khác với tiếng Anh với “you – I” tương đối bình đẳng, hay một số ngôn ngữ châu Âu khác ít phân tầng xưng hô.
Ở Nhật, hệ thống kính ngữ (keigo) phức tạp khiến người giao tiếp luôn phải cân nhắc: mình đang nói với ai, trong hoàn cảnh nào, đứng ở vị trí nào trong mối quan hệ? Chính việc bị buộc phải lựa chọn cách nói ấy khiến người Nhật ý thức rất rõ về trật tự xã hội, về trách nhiệm của mình trong từng tương tác.
Qua lăng kính của Lévi-Strauss, hệ thống xưng hô, kính ngữ, từ vựng thân – sơ… là những “cấu trúc sâu” cho thấy xã hội đó ưu tiên bình đẳng hay thứ bậc, cá nhân hay cộng đồng, trực tiếp hay vòng vo.
Cử chỉ, ánh mắt, khoảng cách – “ngôn ngữ thầm lặng”
Nếu chỉ nhìn vào lời nói, ta mới thấy được một phần văn hóa giao tiếp. Phần còn lại nằm ở những gì không nói, nhưng vẫn giao tiếp: cử chỉ, nét mặt, tư thế, khoảng cách đứng, thời lượng im lặng.
Trong nhiều văn hóa phương Tây, việc nhìn thẳng vào mắt người đối diện khi nói chuyện được coi là dấu hiệu của sự thành thật, tự tin. Nhưng ở nhiều cộng đồng châu Á, đặc biệt trong quan hệ với người bề trên, học trò với thầy cô, con với cha mẹ, việc nhìn chằm chằm lại có thể bị hiểu là thiếu kính trọng. Người ta chọn cách nhìn hơi tránh đi, hoặc cúi nhẹ đầu, như một hình thức tự “hạ mình” để bày tỏ sự tôn trọng.
Khoảng cách cũng là một “mã văn hóa”. Người Mỹ Latin, người Địa Trung Hải thường đứng khá gần khi nói chuyện, hay chạm tay, ôm, vỗ vai… như dấu hiệu của sự thân thiện. Ngược lại, người Bắc Âu hay một số dân tộc Đông Á lại giữ khoảng cách rõ ràng, xem đó là tôn trọng “vùng riêng tư” của người khác. Một cái ôm bất ngờ có thể là sự ấm áp ở nền văn hóa này nhưng lại là sự xâm phạm ở nền văn hóa khác.
Im lặng cũng là một hình thức giao tiếp đầy nghịch lý. Người Nhật, người Phần Lan hay một số cộng đồng bản địa coi im lặng là cơ hội để suy ngẫm và tôn trọng người đối diện, không ngắt lời, không lấp chỗ trống bằng những câu nói xã giao. Trong khi đó, người thuộc các nền văn hóa “nói nhiều” (như Mỹ, Ý, một số nước Mỹ Latin) có thể cảm thấy im lặng là khó xử, thiếu thân thiện.
Bối cảnh, vai trò và quyền lực trong giao tiếp
Mỗi cuộc giao tiếp luôn diễn ra trong một bối cảnh cụ thể: không gian (nhà riêng hay công sở, chợ hay chùa), thời gian (ngày thường hay dịp lễ), vai trò (thầy – trò, sếp – nhân viên, cha – con…). Văn hóa giao tiếp chính là khả năng đọc và “di chuyển” trong bối cảnh ấy.
Ở những xã hội chịu ảnh hưởng mạnh của Nho giáo như Việt Nam, Trung Hoa, Hàn Quốc, Nhật Bản, việc lựa chọn lời nói luôn gắn chặt với tôn ti trật tự: nói trước hay sau, được quyền phát biểu hay không, được phép đùa hay phải nghiêm túc… Trong một cuộc họp, người trẻ dù có ý kiến hay cũng có thể chờ người lớn lên tiếng trước. Điều này có mặt tích cực (tôn trọng, giữ hòa khí), nhưng cũng có mặt hạn chế (làm giảm sự thẳng thắn và sáng tạo).
Ở những xã hội đề cao cá nhân như Hoa Kỳ, Đức, Hà Lan, quyền tự do ngôn luận được nhấn mạnh hơn: ai cũng có thể nói, chất vấn, đưa ý kiến, kể cả với người có chức vụ cao hơn. Điều đó tạo ra bầu không khí tranh luận cởi mở, nhưng đôi khi bị nhìn là “sỗ sàng” nếu đặt trong lăng kính các xã hội trọng lễ.
Văn hóa giao tiếp vì thế là nghệ thuật cân bằng giữa cá nhân và cấu trúc xã hội, giữa quyền được nói và trách nhiệm khi nói.
So sánh văn hóa giao tiếp giữa các nền văn minh Đông – Tây
Cá nhân và cộng đồng: giao tiếp ở xã hội cá nhân chủ nghĩa
Ở nhiều xã hội phương Tây hiện đại, đặc biệt là Bắc Mỹ và Tây Âu, văn hóa giao tiếp chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng cá nhân chủ nghĩa: con người trước hết là một cá nhân có quyền, có tự do, có “cái tôi” độc lập. Điều này dẫn đến một số đặc điểm:
Thứ nhất, lời nói thường trực tiếp, rõ ràng. Người ta có xu hướng nói thẳng điều mình nghĩ, và đánh giá cao sự minh bạch. Câu “Tôi không đồng ý” được xem là bình thường, thậm chí cần thiết, trong các cuộc thảo luận.
Thứ hai, khoảng cách giao tiếp giữa các tầng lớp xã hội được làm phẳng tương đối. Học trò có thể gọi giáo viên bằng tên, nhân viên có thể góp ý với sếp, con cái có thể bộc lộ quan điểm khác với cha mẹ. Sự bình đẳng này được coi là nền tảng để nuôi dưỡng tính chủ động, sáng tạo.
Thứ ba, quyền riêng tư (privacy) được đề cao. Nhiều câu hỏi mà người Việt xem là “bình thường” (Lấy chồng chưa? Lương bao nhiêu? Bao giờ sinh con?) lại bị nhìn là xâm phạm đời tư trong bối cảnh giao tiếp phương Tây. Văn hóa giao tiếp ở đây đặt ranh giới khá rõ giữa “chuyện riêng” và “chuyện chung”.
Tôn ti, quan hệ và thể diện ở các xã hội trọng cộng đồng
Các xã hội Đông Á, Đông Nam Á, nhiều cộng đồng châu Phi, Mỹ Latin… có xu hướng trọng cộng đồng: con người được định nghĩa trong quan hệ với gia đình, dòng tộc, làng xóm, quốc gia. Điều này ảnh hưởng sâu đến văn hóa giao tiếp.
Thứ nhất, lời nói thường gián tiếp, vòng vo, uyển chuyển hơn. Thay vì nói thẳng “Tôi không đồng ý”, người ta có thể nói: “Em nghĩ là có thể còn một cách khác…”, hoặc “Chắc mình cần cân nhắc thêm…”. Mục tiêu không chỉ là diễn đạt ý kiến, mà còn giữ hòa khí, giữ thể diện cho người đối diện.
Thứ hai, xưng hô và nghi lễ chào hỏi mang vai trò quyết định. Cách gọi sai vai (gọi “chị” thành “cô”, gọi “bác” thành “anh”) có thể khiến quan hệ trở nên gượng gạo. Ở nhiều nơi, thời gian dành cho chào hỏi, mời trà, thăm hỏi sức khỏe gần như là một phần không thể bỏ qua trước khi vào chuyện chính.
Thứ ba, khái niệm “mặt mũi”, “thể diện” (face) rất quan trọng. Nhiều nghiên cứu liên văn hóa cho thấy con người ở các xã hội trọng cộng đồng dễ tránh những kiểu nói quá trực diện có thể làm người khác “mất mặt” trước đám đông. Điều này khiến các chiến lược giao tiếp trở nên tinh tế, phức tạp, đòi hỏi sự nhạy cảm cao.
Những ví dụ thú vị về hiểu lầm giao tiếp liên văn hóa
Chính sự khác biệt ấy khiến văn hóa giao tiếp trở thành nguồn gốc của không ít hiểu lầm hài hước, thậm chí căng thẳng.
Một người phương Tây đến nhà người Việt, được chủ nhà liên tục mời ăn: “Ăn đi cho ấm bụng”, “Có gì ăn nấy nhé”, “Ăn nữa đi cho vui nhà vui cửa”… Có thể vị khách nghĩ chủ nhà… ép buộc, trong khi với người Việt, đó lại là cách biểu đạt sự hiếu khách và thân tình.
Ngược lại, một người Việt đến thăm nhà người Bắc Âu, được chủ nhà mời một lần: “Bạn dùng thêm chút gì không?”, nếu từ chối, chủ nhà sẽ tôn trọng lời từ chối ấy và không gợi lại nữa. Người Việt có thể cảm thấy “sao họ lạnh nhạt thế”, trong khi chủ nhà lại nghĩ: “Tôi đang tôn trọng quyết định của bạn”.
Trong môi trường doanh nghiệp quốc tế, những khác biệt này càng rõ. Một nhân viên Nhật khi muốn góp ý với cấp trên có thể dùng cách nói rất vòng: “Có lẽ chúng ta có thể xem xét thêm phương án này…”. Nếu người lãnh đạo đến từ nền văn hóa trực tiếp, họ có thể không nhận ra đó chính là một sự bất đồng hoặc cảnh báo quan trọng.
Những ví dụ như thế cho thấy: hiểu văn hóa giao tiếp không chỉ để “lịch sự hơn”, mà để “hiểu nhau hơn” trong một thế giới đang giao thoa mạnh mẽ.
Văn hóa giao tiếp trong đời sống hiện đại và toàn cầu hóa
Giao tiếp trong gia đình, nhà trường và nơi làm việc
Trong gia đình, văn hóa giao tiếp không chỉ quyết định “nhà này có ấm cúng không” mà còn ảnh hưởng đến cách trẻ em học cách trở thành con người xã hội. Một đứa trẻ lớn lên trong môi trường thường xuyên bị quát mắng, xúc phạm sẽ dần hình thành mô thức giao tiếp tương tự: dùng lời nói như vũ khí, không tin tưởng lắng nghe. Ngược lại, gia đình biết lắng nghe, biết xin lỗi con, biết đối thoại sẽ giúp trẻ học được cách tôn trọng người khác mà vẫn giữ vững chính kiến.
Nhà trường là nơi văn hóa giao tiếp chuyển hóa thành văn hóa sư phạm. Mối quan hệ thầy – trò ở nhiều nước từng rất quyền uy: thầy nói, trò nghe; thầy không cần giải thích, trò không có quyền chất vấn. Ngày nay, nhiều nền giáo dục hướng tới mô hình đối thoại, nơi học sinh được khuyến khích đặt câu hỏi, phản biện, thảo luận nhóm. Sự thay đổi này không chỉ là cải cách phương pháp, mà là sự dịch chuyển trong văn hóa giao tiếp tri thức: từ áp đặt sang đồng kiến tạo.
Ở nơi làm việc, văn hóa giao tiếp góp phần tạo nên “khí hậu tổ chức”. Những cơ quan có văn hóa giao tiếp cởi mở thường:
- Khuyến khích nhân viên góp ý, báo lỗi, chia sẻ khó khăn;
- Hạn chế nói xấu, bè phái, mỉa mai sau lưng;
- Giải quyết mâu thuẫn bằng đối thoại trực tiếp, không dùng truyền miệng.
Ngược lại, môi trường mà lời nói bị sử dụng để đe dọa, mạt sát, gây áp lực sẽ khiến con người căng thẳng, mất niềm tin, giảm năng suất, và cuối cùng là rời bỏ tổ chức.
Truyền thông số, mạng xã hội và sự biến đổi thói quen giao tiếp
Thế kỷ XXI chứng kiến một cuộc cách mạng trong giao tiếp: từ thư tay, điện thoại cố định đến email, mạng xã hội, tin nhắn tức thời, cuộc gọi video. Chưa bao giờ con người kết nối dễ dàng như hiện nay – nhưng đồng thời, chưa bao giờ hiểu nhầm, mâu thuẫn và “bão mạng” lại nhiều đến vậy.
Trên mạng xã hội, tốc độ và sự ngắn gọn khiến nhiều người bỏ qua ngữ cảnh, bỏ qua sắc thái, chỉ còn chữ viết và biểu tượng cảm xúc. Một câu nói đùa có thể bị hiểu là công kích; một ý kiến chưa trọn vẹn có thể bị trích dẫn, lan truyền và lên án. Văn hóa giao tiếp trong môi trường số đặt ra những câu hỏi mới:
- Chúng ta có quyền nói mọi thứ mình nghĩ, hay cần tự “chỉnh sửa nội bộ” trước khi đăng?
- Tranh luận trên mạng nên dừng ở đâu, để không biến thành công kích cá nhân?
- Có những điều nên nói trực tiếp, thay vì qua màn hình?
Ở nhiều cộng đồng, người trẻ bây giờ thành thạo giao tiếp trên mạng nhưng lại lúng túng trong giao tiếp trực tiếp: khó bắt chuyện, khó nhìn vào mắt người đối diện, khó xử lý xung đột mặt đối mặt. Điều này cho thấy văn hóa giao tiếp đang bước vào một giai đoạn chuyển hóa phức tạp: giữa cũ và mới, giữa “online” và “offline”, giữa tốc độ và chiều sâu.
Năng lực giao tiếp liên văn hóa như kỹ năng cốt lõi thế kỷ XXI
Trong thế giới lao động toàn cầu, năng lực giao tiếp liên văn hóa đang được xem như một trong những kỹ năng quan trọng nhất. Nó không chỉ là khả năng nói được ngoại ngữ, mà còn là:
- Hiểu các mã văn hóa khác nhau về lịch sự, tôn trọng, đồng thuận;
- Đọc được những tín hiệu phi ngôn ngữ khác biệt;
- Biết điều chỉnh cách nói, cách lắng nghe, cách bày tỏ bất đồng sao cho tôn trọng khác biệt.
Một chuyên gia phải làm việc với đồng nghiệp đến từ nhiều châu lục, một sinh viên du học, một doanh nhân đàm phán với đối tác quốc tế – tất cả đều cần hiểu rằng: giao tiếp không chỉ là “nói tiếng Anh tốt”, mà là “nói cho phù hợp với văn hóa của người nghe”.
Giá trị nhân văn và ý nghĩa của văn hóa giao tiếp đối với nhân loại
Văn hóa giao tiếp và xây dựng hòa bình, khoan dung
UNESCO nhiều lần nhấn mạnh: hòa bình không chỉ là vắng bóng chiến tranh, mà là một nền văn hóa đối thoại và tôn trọng. Ở tầng sâu, mọi xung đột – từ mâu thuẫn gia đình đến chiến tranh giữa các quốc gia – đều liên quan đến việc con người không hiểu nhau, không lắng nghe nhau, không thừa nhận nỗi đau và nhu cầu của nhau.
Văn hóa giao tiếp, khi được xây dựng trên các giá trị tôn trọng, công bằng, chân thành, lắng nghe, trở thành một công cụ quan trọng để ngăn ngừa bạo lực. Một lời xin lỗi đúng lúc, một sự thừa nhận sai lầm, một quyết định lắng nghe thay vì áp đặt – có thể làm dịu đi những căng thẳng lớn.
Các phong trào hòa giải, các tiến trình đối thoại liên tôn giáo, liên sắc tộc trên thế giới đều rất coi trọng ngôn ngữ: họ đào tạo các nhà trung gian biết dùng từ ngữ không kích động, không lên án, biết diễn đạt nỗi đau mà vẫn để lại không gian cho bên kia hồi đáp. Đó chính là văn hóa giao tiếp ở tầm vĩ mô.
Giữ gìn căn tính trong dòng chảy hội nhập
Toàn cầu hóa khiến các kiểu giao tiếp “mạnh tiếng” dễ chiếm ưu thế: ai nói to, nói nhanh, nói nhiều, hiện diện nhiều trên truyền thông – người ấy dễ được chú ý hơn. Tuy nhiên, nếu chỉ chạy theo một mẫu giao tiếp “toàn cầu hóa” duy nhất, nhân loại có nguy cơ đánh mất những sắc thái tinh tế của từng nền văn hóa.
Di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận – từ hát quan họ, hò, ví dặm ở Việt Nam đến hát sử thi ở Indonesia, kịch Noh ở Nhật Bản – phần lớn là các hình thức giao tiếp nghệ thuật: kể chuyện, đối đáp, đối ca, ứng tác. Khi những hình thức ấy bị lãng quên, chúng ta không chỉ mất đi một loại hình nghệ thuật, mà còn mất đi những kiểu giao tiếp đã từng nuôi dưỡng cộng đồng trong nhiều thế kỷ.
Bảo tồn văn hóa giao tiếp truyền thống không có nghĩa là “đóng băng” quá khứ. Nó có nghĩa là biết đặt những giá trị cũ vào cuộc đối thoại mới: đưa hát giao duyên lên sân khấu hiện đại, đưa nghệ thuật đối đáp dân gian vào các chương trình giáo dục, mang tinh thần kính trên nhường dưới vào môi trường làm việc nhưng dưới hình thức bình đẳng hơn, khoan dung hơn.
Suy ngẫm cuối cùng: Sống đẹp qua văn hóa giao tiếp
Trở thành “người đối thoại” thay vì chỉ là “người nói”
Hiểu văn hóa giao tiếp là gì rốt cuộc không phải để chúng ta trở thành người “khéo miệng” hơn, mà để trở thành người đối thoại đúng nghĩa. Người đối thoại là người:
- Biết mình đang nói từ nền văn hóa nào, mang theo những định kiến nào;
- Nhận ra người đối diện cũng mang theo cả một nền văn hóa phía sau;
- Sẵn sàng tạm gác “cái đúng” của mình để lắng nghe câu chuyện của người khác.
Khi ta ý thức rằng mỗi câu nói, mỗi cái nhìn, mỗi lần im lặng đều nằm trong một mạng lưới ý nghĩa rộng lớn, ta sẽ thận trọng hơn, dịu dàng hơn, nhưng cũng can đảm hơn trong giao tiếp: dám nói thật nhưng không làm tổn thương, dám bảo vệ mình nhưng không chà đạp người khác, dám khác biệt nhưng vẫn tôn trọng.
Văn hóa giao tiếp, ở tầng sâu nhất, là nghệ thuật làm người giữa người. Nó nối chúng ta với tổ tiên – những người đã xây dựng nên các nghi lễ, lời chào, câu hát – và nối chúng ta với tương lai – nơi con cháu sẽ hỏi: “Tại sao người xưa lại nói năng, ứng xử như vậy?”.
Trong thế kỷ XXI đầy biến động, có lẽ một trong những hành động văn minh nhất mà chúng ta có thể làm là học lại cách giao tiếp:
- học nói ít lời hơn nhưng nhiều lắng nghe hơn,
- nói chậm hơn nhưng sâu sắc hơn,
- nói từ trái tim nhưng có ý thức về chiều sâu văn hóa.
Bởi vì, như tinh thần của Văn Hóa Thế Giới muốn gửi gắm: mỗi lời ta nói ra không chỉ là tiếng nói của cá nhân, mà còn là tiếng vọng của một nền văn hóa – và là nhịp cầu vươn tới những nền văn hóa khác.
